Ortak geçmişin varlığı, eşit bir geleceğin güvencesi midir?
❝ Tarih, yalnızca birlikte kazanılan zaferlerin değil; bozulan ittifakların, inkâr edilen kimliklerin, kaybedilen hayatların ve üzeri örtülen adaletsizliklerin de hafızasıdır. Gerçeklerle yüzleşmeden kurulan kardeşlik söylemi, toplumsal barışın değil, seçici bir tarih anlayışının ürünü olabilir. ❞
“Türkler ve Kürtler bin yıldır kardeştir.”
Bu cümleyi sıkça duyuyoruz. Siyasi konuşmalarda, toplumsal tartışmalarda ve tarihsel değerlendirmelerde neredeyse tartışılmaz bir gerçekmiş gibi önümüze konuluyor.
Peki, bu iddia tarihsel açıdan ne ölçüde doğrudur?
Türkler ve Kürtler gerçekten bin yıldır kesintisiz, eşit ve karşılıklı haklara dayanan bir kardeşlik ilişkisi içerisinde mi yaşadılar? Yoksa farklı dönemlerde siyasi çıkarların, askerî ittifakların, güç mücadelelerinin ve toplumsal ilişkilerin belirlediği bir tarihsel birliktelikten mi söz ediyoruz?
Daha önemlisi, aynı coğrafyayı paylaşmak, birlikte mücadele etmek ve ortak bir geçmişe sahip olmak, eşit haklara sahip olmak anlamına gelir mi?
Öncelikle bir gerçeği teslim edelim.
Türkler ve Kürtler yaklaşık bin yıllık tarihsel süreç içerisinde aynı coğrafyada yaşamış, farklı dönemlerde siyasi, askerî, ekonomik ve toplumsal ilişkiler geliştirmiştir. Ortak mücadeleler vermiş, ittifaklar kurmuş, birbirlerinin hayatlarında önemli izler bırakmışlardır. Kimi zaman ortak çıkarlar etrafında buluşmuş, kimi zaman da farklı siyasi tercih ve çıkarlar nedeniyle karşı karşıya gelmişlerdir.
Bu ortak geçmişi inkâr etmek, tarihin gerçekliğini eksik değerlendirmek olur.
Ancak ortak geçmişin varlığı, bu ilişkinin her dönemde eşitlik, adalet ve karşılıklı saygı temelinde sürdüğü anlamına gelmez.
Öyleyse asıl sorumuz şu olmalı: Bin yıllık ortak geçmiş, neden bin yıllık eşitlik ve adalet hukukuna dönüşememiştir?
1514 Çaldıran: Kardeşlik mi, siyasi ittifak mı?
Türkler ve Kürtler arasındaki tarihsel ilişkileri değerlendirirken 1514 Çaldıran Savaşı ve sonrasında gelişen Osmanlı-Kürt ilişkilerini göz ardı edemeyiz.
Yavuz Sultan Selim ile Safevi hükümdarı Şah İsmail arasındaki mücadele, yalnızca iki devletin askerî hesaplaşması değildi. Aynı zamanda bölgenin siyasi geleceğini, Kürt emirliklerinin konumunu ve Osmanlı-Safevi rekabetinin yönünü belirleyen önemli bir tarihsel dönüm noktasıydı.
Bu süreçte İdris-i Bitlisi’nin diplomatik girişimleriyle çok sayıda Kürt beyi ve emirliği Osmanlı yönetimiyle ittifak ilişkisi geliştirdi.
Osmanlı yönetimi, bölgedeki Kürt emirliklerinin yerel yönetim yapılarını ve belirli özerkliklerini tanıyarak onları kendi siyasi düzenine dâhil etti. Kürt emirlikleri de bu ilişkiler üzerinden kendi siyasi varlıklarını ve yerel güçlerini korumaya çalıştı.
Burada önemli bir tarihsel ayrıntı var:
Bu ilişki, bugünkü anlamda iki eşit halk arasında yapılmış bir kardeşlik sözleşmesi değildi. Dönemin siyasi, askerî, dinî ve bölgesel koşullarının belirlediği bir ittifak düzeniydi.
Dolayısıyla Çaldıran sonrasındaki Osmanlı-Kürt ilişkilerini tarihsel dayanışmanın önemli bir örneği olarak değerlendirebiliriz. Ancak bu ittifakı bin yıl boyunca değişmeden devam etmiş bir kardeşlik hukukunun kanıtı olarak sunamayız.
Çünkü tarih, bize ilişkilerin değiştiğini gösteriyor.
Osmanlı Devleti’nin Safeviler karşısındaki siyasi ve askerî ihtiyaçları değiştikçe Kürt emirliklerine yönelik yaklaşımı da değişti.
Peki, bir dönemde ittifak kurulan siyasi yapılar, başka bir dönemde neden merkezî otoritenin önündeki engeller olarak görülmeye başlandı?
Birlikte hareket etmek, gerçekten eşit olmak anlamına mı geliyordu?
Yoksa taraflar, kendi tarihsel ve siyasi çıkarları doğrultusunda mı hareket ediyordu?
Bu soruların cevabı, tarihsel romantizmin değil, tarihsel araştırmanın konusudur.
Kürt emirliklerinin tasfiyesi: Kardeşlik anlatısının sessiz bıraktığı tarih
Osmanlı-Kürt ilişkilerinin değerlendirilmesinde üzerinde özellikle durulması gereken dönemlerden biri 19. yüzyıldır.
Osmanlı Devleti, Tanzimat süreciyle birlikte merkezî yönetimini güçlendirmeye, taşradaki yerel siyasi güçleri kontrol altına almaya ve imparatorluk genelinde daha bütünlüklü bir idari yapı oluşturmaya yöneldi.
Bu politikalar Kürt emirliklerini de doğrudan etkiledi.
Botan, Baban ve diğer Kürt emirliklerinin yerel yönetim yapıları merkezî otoriteyle giderek daha fazla çatışmaya başladı.
Bedirhan Bey’in Botan Emirliği, 1840’lı yıllarda bu çatışmanın en belirgin örneklerinden biriydi. 1847’de Bedirhan Bey’in yenilgiye uğratılması ve sürgüne gönderilmesi, Kürt emirliklerinin siyasi özerkliğinin ortadan kaldırılması sürecinde önemli bir dönüm noktası oldu.
Aynı yıl Kürdistan Eyaleti’nin kurulması da merkezî idarenin bölgedeki hâkimiyetini güçlendirme girişiminin bir parçasıydı.
Bu gelişmeleri yalnızca Kürtlere yönelik politikalar olarak değerlendirmek, Osmanlı’nın genel merkezîleşme sürecini gözden kaçırmak olur. Ancak bu sürecin Kürtlerin geleneksel siyasi örgütlenmeleri üzerindeki sonuçlarını da görmezden gelemeyiz.
Bir zamanlar Osmanlı Devleti ile ittifak kuran, bölgesel siyasette önemli roller üstlenen Kürt emirliklerinin, sonraki yüzyıllarda kendi siyasi varlıklarını korumakta neden zorlandıklarını sorgulamak gerekiyor.
Burada karşımıza önemli bir çelişki çıkıyor:
Bir halkın siyasi ve askerî gücüne ihtiyaç duyulduğunda kurulan ittifak, o halk kendi yerel yönetim yapısını korumak istediğinde neden bir tehdit olarak görülmeye başlanıyor?
İşte tarihsel ilişkileri yalnızca kardeşlik kavramıyla açıklamanın yetersiz kaldığı nokta burasıdır.
Birlikte mücadele etmiş olmak, siyasi eşitliğin güvencesi değildir.
Bu coğrafyanın diğer halkları: Ortak tarihin görünmeyen yüzü
Anadolu ve Mezopotamya tarihini yalnızca Türkler ve Kürtler üzerinden okumak da eksik bir tarih anlayışıdır.
Bu topraklar Ermenilerin, Rumların, Süryanilerin ve daha pek çok halkın yüzyıllar boyunca yaşadığı çok kültürlü bir medeniyet coğrafyasıdır.
Bu halklar yalnızca bu coğrafyada yaşamamış; onun ticaretine, sanatına, mimarisine, edebiyatına, kültürüne ve toplumsal hayatına önemli katkılar sunmuştur.
Ancak ortak yaşam tarihinin yanında büyük acılar, zorunlu göçler, katliamlar, mülksüzleştirmeler ve kültürel kayıplar da yaşanmıştır.
Özellikle 1915 yılında Ermeni halkının tehciri ve kitlesel imhası, Süryani toplumunun yaşadığı Sayfo felaketi ve aynı dönemde Rum topluluklarının çeşitli bölgelerde maruz kaldığı sürgün, şiddet ve zorunlu göçler, bu coğrafyanın tarihsel hafızasında derin yaralar bırakmıştır.
1915 Ermeni tehciri ve kitlesel ölümleri konusunda tarih yazımında kullanılan kavramlar ve siyasi tartışmalar bulunsa da, kitlesel imha ve insanlık felaketinin tarihsel gerçekliği görmezden gelinemez. Holokost Müzesi’nin tarihsel araştırmaları da İttihat ve Terakki yönetiminin Ermeni nüfusa yönelik sistematik politikalarını ve bu politikaların sonuçlarını kapsamlı biçimde ortaya koymaktadır.
Süryanilerin yaşadığı 1915 felaketi de David Gaunt gibi araştırmacıların arşiv belgelerine dayanan çalışmalarıyla incelenmiştir.
Burada sorulması gereken soru, geçmişte yaşanan bütün felaketlerin sorumluluğunu bugünün toplumlarına topluca yüklemek değildir.
Asıl mesele, dönemin iktidarlarının, devlet politikalarının ve toplumsal güç ilişkilerinin ortaya çıkardığı sonuçları tarihsel dürüstlükle değerlendirebilmektir.
Peki, birlikte yaşama iddiasında bulunan toplumlar, birlikte yaşadıkları diğer halkların uğradığı haksızlıklarla da yüzleşmek zorunda değil midir?
Bir halkın acısını tanımak, başka bir halkın tarihini inkâr etmek anlamına mı gelir?
Ortak tarih oluşturmak istiyorsak, neden bazı halkların hatıraları bu tarihin merkezinde, bazılarınınki ise kıyısında kalmaktadır?
Gerçek bir ortak hafıza, yalnızca birlikte yaşadığımız dönemleri değil, birbirimize yaşattığımız acıları da hatırlayabildiğimiz zaman oluşur.
Cumhuriyet dönemi: Ortak mücadeleden tekçi ulus anlayışına
Türklerle Kürtlerin ilişkilerindeki en önemli tarihsel kırılmalardan biri de Cumhuriyet’in kuruluşu ve sonrasında şekillenen ulus-devlet politikalarıdır.
Millî Mücadele döneminde farklı toplumsal kesimlerin ve Kürtlerin de katıldığı ortak bir mücadele yaşanmıştır. Ancak Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra şekillenen ulus-devlet anlayışı, giderek tekçi bir ulusal kimlik inşasına yönelmiştir.
1924 Anayasası ile Türkçenin devletin resmî dili olarak belirlenmesi, sonraki yıllarda uygulanan merkezîleşme ve ulus inşası politikalarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Kürt kimliğinin kamusal alandaki görünürlüğünün sınırlandırılması, Kürtçenin kullanımına yönelik yasaklar ve kısıtlamalar, yer adlarının değiştirilmesi, zorunlu iskân politikaları ve kültürel asimilasyon uygulamaları bu sürecin önemli unsurları olmuştur.
Özellikle 1925 Şark Islahat Planı, bu politikaların anlaşılması bakımından son derece önemli bir tarihsel belgedir.
Planın içeriğinde bölgenin idari ve demografik yapısını değiştirmeye, aşiret örgütlenmelerini dağıtmaya ve Türkçeyi yaygınlaştırmaya yönelik hükümler bulunuyordu.
Burada dikkat çekici olan, devletin yalnızca siyasi otoritesini güçlendirmekle yetinmemesi; toplumsal kimliği, dili ve kültürel yapıyı da yeniden şekillendirmeye yönelmesidir.
1930’lu yıllarda yaşanan gelişmeler, 1937-1938 Dersim Harekâtı ve sonrasındaki uygulamalar da bu tarihsel sürecin ağır sonuçları arasında yer almaktadır.
Daha sonraki dönemlerde de Kürt kimliğine ve diline yönelik kısıtlamalar devam etmiştir.
Örneğin 1983 tarihli 2932 sayılı Kanun, Türkçe dışındaki dillerde düşüncelerin ifade edilmesi ve yayılmasına yönelik ciddi yasaklar getirmiş, Kürtçenin kamusal ve kültürel kullanımını doğrudan etkilemiştir. Bu kanun 1991 yılında kaldırılmıştır.
Şimdi kendimize şu soruyu soralım:
Birlikte mücadele etmiş, aynı coğrafyanın geleceği için bedel ödemiş iki halktan birinin kimliği ve dili neden sonraki yıllarda devlet politikalarının hedefi hâline gelmiştir?
Bir halkın kendi anadilinde eğitim, kültür ve kamusal yaşam talep etmesi neden uzun yıllar boyunca güvenlik meselesi olarak değerlendirilmiştir?
Eğer ortak mücadele gerçekten eşitliğe dayanan bir kardeşlik hukukunun başlangıcıysa, bu hukuk neden Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra bütün toplumsal kesimler için eşit biçimde güvence altına alınamamıştır?
Bu soruları sormak Cumhuriyet’in tarihini reddetmek değildir.
Tam tersine, Cumhuriyet’in demokratikleşmesi ve eşit yurttaşlık idealinin gerçek anlamda hayata geçirilmesi için geçmişin eksikliklerini sorgulamaktır.
Çünkü geçmişin başarılarını sahiplenirken yanlışlarını da konuşabilmek, bir toplumun tarihsel olgunluğunun göstergesidir.
Kardeşlik söylemi ne zaman siyasi bir beklentiye dönüşüyor?
Bugün tartışmamız gereken temel konulardan biri de kardeşlik kavramının siyasi kullanım biçimidir.
Ortak geçmiş, ortak mücadele ve ortak kader vurgusu çoğu zaman Kürtlerden siyasi birlik ve sadakat beklemenin gerekçesi olarak kullanılabiliyor.
Ancak eşitlik, kimlik, kültürel haklar ve demokratik temsil talepleri gündeme geldiğinde aynı hassasiyetin gösterilmediği durumlarla karşılaşıyoruz.
İşte burada ciddi bir çelişki ortaya çıkıyor.
Kürtlerden sürekli ortak geçmişe bağlılık beklenirken, bu ortaklığın eşit haklara dayalı bir geleceğe dönüşmesi neden erteleniyor?
Kürtlerin kendi kimlikleriyle var olma, anadillerini kullanma, kültürlerini yaşatma ve demokratik yollarla siyasi iradelerini ortaya koyma talepleri neden zaman zaman kardeşliğe aykırıymış gibi gösteriliyor?
Bir toplumun eşitlik istemesi, ortaklığa karşı çıkmak mıdır?
Yoksa eşitlik talebi, gerçek bir ortaklığın kurulabilmesi için gerekli olan en temel koşul mudur?
Bana göre burada üzerinde durulması gereken temel çelişki şudur:
Kardeşlik, bir halkın diğerine duyduğu sadakat borcu olarak tanımlanıyorsa orada eşitlikten söz etmek mümkün değildir.
Kardeşlik, farklılıkların kabul edildiği, hakların eşit biçimde güvence altına alındığı ve hiçbir kimliğin diğerine üstün tutulmadığı bir ilişkinin adıdır.
Bir tarafın sürekli fedakârlık yapmasının beklendiği, diğer tarafın ise kendi ayrıcalıklarını tartışmaya açmadığı bir ilişkiyi nasıl eşitlikçi kardeşlik olarak tanımlayabiliriz?
Kardeşlik, yalnızca siyasi birlik ve ortak çıkarlar söz konusu olduğunda mı hatırlanmalıdır?
Yoksa asıl sınavını, farklılıkların ve eşitlik taleplerinin gündeme geldiği zamanlarda mı vermelidir?
Tarihsel gerçeklerle yüzleşmek: Siyasi bir tercih değil, toplumsal bir zorunluluk
Toplumsal barış, geçmişi unutarak kurulamaz.
Geçmişin bir bölümünü hatırlayıp diğer bölümünü susturmak, ortak hafıza oluşturmaz. Aksine, toplumlar arasındaki güvensizliği derinleştirir.
1514 sonrasındaki Osmanlı-Kürt ittifakları kadar, 19. yüzyılda Kürt emirliklerinin tasfiyesi de tarihin parçasıdır.
Ortak mücadelelerin yanında siyasi çatışmalar, merkezîleşme politikaları ve toplumsal gerilimler de vardır.
Cumhuriyet’in kuruluş dönemindeki ortaklığın yanında, sonraki yıllarda Kürt kimliğine yönelik inkâr ve asimilasyon politikaları da tarihsel gerçekliğin bir parçasıdır.
Ermeni, Rum ve Süryani halklarının yaşadığı felaketler de bu coğrafyanın ortak hafızasının dışında bırakılamaz.
Bu nedenle tarihsel tartışmalarımızı sloganların ötesine taşımak zorundayız.
Örneğin 1514’ü konuşuyorsak dönemin Osmanlı ve Safevi kaynaklarını, Şeref Han Bitlisi’nin Şerefname’sini ve modern tarihçilerin araştırmalarını birlikte incelemeliyiz.
Kürt emirliklerinin tasfiyesini konuşuyorsak Osmanlı arşiv belgelerine, Tanzimat dönemi idari düzenlemelerine ve Bedirhan Bey dönemine ilişkin tarihsel çalışmalara bakmalıyız.
1915’i konuşuyorsak yalnızca siyasi açıklamalarla yetinmemeli; Osmanlı arşivlerini, diplomatik belgeleri, dönemin tanıklıklarını ve uluslararası tarih araştırmalarını değerlendirmeliyiz.
Cumhuriyet dönemindeki politikaları tartışıyorsak Şark Islahat Planı’nı, anayasal düzenlemeleri, iskân mevzuatını ve Kürt dili üzerindeki yasakları incelemeliyiz.
Çünkü tarih, yalnızca inandığımız şeyleri doğrulamak için başvuracağımız bir alan değildir.
Bazen tarih, en çok güvendiğimiz düşüncelerimizi yeniden sorgulamamızı gerektirir.
Bir tarihsel iddianın çok sık tekrarlanması, onu kendiliğinden tarihsel gerçek hâline getirmez. Gerçek, belgeyle, tanıklıkla, araştırmayla ve eleştirel değerlendirmeyle ortaya çıkar.
Sonuç yerine: Bin yıllık kardeşliğin hukukunu ne zaman kuracağız?
Bin yıllık kardeşlik söylemini dile getirenlere birkaç sorum var:
- 1514 sonrasında kurulan Osmanlı-Kürt ittifaklarını tarihsel kardeşliğin kanıtı olarak gösteriyorsak, Kürt emirliklerinin 19. yüzyılda tasfiye edilmesini nasıl açıklıyoruz?
- Ortak tarihimiz varsa, neden ortak haklarımız aynı ölçüde güvence altına alınamamıştır?
- Kardeşlikten söz ediyorsak Kürt kimliğinin ve dilinin inkâr edildiği dönemleri nasıl açıklıyoruz?
- Ermeni, Rum ve Süryani halklarının yaşadığı tarihsel felaketler neden ortak hafızamızın yeterince güçlü bir parçası değildir?
- Kürtlerden sürekli ortak geçmişe ve siyasi birliğe bağlılık beklenirken, eşit hak talepleri neden aynı kararlılıkla sahiplenilmemiştir?
- Bir toplumun kendi kimliğiyle var olma ve eşitlik talep etmesini kardeşliğe aykırı görmek, kardeşlik kavramının kendisiyle çelişmek değil midir?
- Ve en önemlisi, geçmişteki ortaklığımızı anlatırken bugünkü eşitsizliklerimizi de aynı açıklıkla konuşmaya hazır mıyız?
Benim itirazım Türklerle Kürtlerin ortak tarihine, toplumsal bağlarına, dayanışmasına veya kardeşlik ihtimaline değildir.
Benim itirazım, bu tarihsel bağların sorgulanamaz bir slogana dönüştürülmesine; siyasi ittifakların kesintisiz bir kardeşlik tarihi gibi sunulmasına ve geçmişte yaşanan eşitsizliklerin, inkârın ve tarihsel mağduriyetlerin üzerinin örtülmesine yöneliktir.
Bin yıllık ortak geçmişimiz olabilir.
Ancak bu geçmiş, bugünün eşitsizliklerini meşrulaştırmak için kullanılamaz.
Geçmişte birlikte mücadele etmiş olmak, bugün bir halkın diğerinden daha az hakka sahip olmasını kabul etmesini gerektirmez.
Ortak kader söylemi, ortak hakların güvencesi olmadığı sürece eksik kalır.
Çünkü gerçek kardeşlik, bir halkın diğerinin gölgesinde yaşaması değil; her iki halkın da kendi kimliğiyle, diliyle, kültürüyle, siyasi iradesiyle ve onuruyla eşit biçimde var olabilmesidir.
Madem bin yıldır kardeşiz, öyleyse bu kardeşliğin eşitlik, adalet ve karşılıklı saygıya dayanan hukukunu neden hâlâ tartışıyoruz?
Bu soruya sloganlarla değil, tarihsel belgelerle, somut gerçeklerle ve samimi bir yüzleşmeyle cevap verilmesini bekliyorum.
Tartışmaya açığım. Tarihsel iddiaların, belgelerin ve karşı tezlerin konuşulmasından kaçınmıyorum.
Ancak bir şartım var:
Tarih, duygusal bağlılıkların veya siyasi ezberlerin esiri olmamalı. Hiçbir halkın acısı diğerinin siyasi çıkarları uğruna görünmez kılınmamalı.
Gerçeklerden korkmayalım.
Çünkü gerçek kardeşlik, sorgulamadan değil; yüzleşmekten, eşitliği kabul etmekten ve birbirimizin haklarına saygı göstermekten doğar.
Hodri meydan!