I. ΕΔΩ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ: BİR ÖĞRENCİ DİRENİŞİNDEN HALK AYAKLANMASINA
«Εδώ Πολυτεχνείο! Εδώ Πολυτεχνείο! Σας μιλά ο ραδιοφωνικός σταθμός των ελεύθερων αγωνιζόμενων φοιτητών, των ελεύθερων αγωνιζόμενων Ελλήνων. Λαέ της Ελλάδας, το Πολυτεχνείο είναι σημαιοφόρος του κοινού αγώνα μας, του δικού μας αγώνα και του δικού σας, ενάντια στη δικτατορία και για τη δημοκρατία. Καλούμε όλο το λαό να κατέβει στους δρόμους, να συμπαρασταθεί στον αγώνα μας. Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία!»
Edó Politehnío! Edó Politehnío! Sas milá o radiofonikós stathmós ton eléftheron agonizómenon fititón, ton eléftheron agonizómenon Elínon. Laé tis Eládas, to Politehnío íne simeofóros tu kinú agóna mas, tu dikú mas agóna ke tu dikú sas, enándia sti diktatoría ke ya ti dimokratía. Kalúme ólo to laó na katévi stus drómus, na simparastathí ston agóna mas. Psomí, Pedía, Elefthería!
“Burası Politeknik! Burası Politeknik! Sizlere özgürlük için mücadele eden öğrencilerin, özgürlük için mücadele eden Yunanların radyo istasyonu sesleniyor. Yunanistan halkı! Politeknik, diktatörlüğe karşı ve demokrasi için verdiğimiz ortak mücadelenin, hem bizim hem sizin mücadelenizin bayraktarıdır. Bütün halkı sokaklara çıkmaya, mücadelemize destek vermeye çağırıyoruz. Ekmek, Eğitim, Özgürlük!”
Kasım 1973. Atina’nın Patision Caddesi’ndeki Politeknik binasından yükselen bu ses, altı yıldır askerî diktatörlük altında yaşayan bir ülkede alışılmadık bir çağrıydı. Elektrik Mühendisliği laboratuvarlarında öğrencilerin kendi imkânlarıyla kurduğu küçük bir radyo vericisi, 15 Kasım’da yayına başlamıştı. Devlet radyolarının sansürlenmiş haberlerine, cuntanın bildirilerine ve resmî açıklamalarına alışmış bir ülkede, şimdi gençler halka doğrudan sesleniyordu. Üstelik yalnızca dayanışma istemiyor, insanları sokaklara çıkmaya ve diktatörlüğe karşı ortak mücadeleye katılmaya çağırıyorlardı.
Politeknik’in demir kapıları ve duvarlarında «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» (Ekmek, Eğitim, Özgürlük), «Έξω το ΝΑΤΟ» (NATO dışarı!), «Έξω οι ΗΠΑ» (ABD dışarı!) ve «Κάτω η Χούντα» (Kahrolsun Cunta!) yazıları görülüyordu. Göstericilerin pankartlarında «Bu gece faşizm ölüyor!» sloganı, işçilere yönelik grev çağrıları da vardı. Öğrencilerin talepleri üniversite reformlarını aşmış; diktatörlük karşıtlığı, demokrasi ve ulusal bağımsızlık mücadelesiyle birleşmişti.
Radyo: Direnişin Sesi
Altı Yıllık Baskıdan Politeknik İşgaline
Bu başkaldırının gerisinde altı yıllık bir baskı rejimi vardı. Yunanistan, 21 Nisan 1967’de Georgios Papadopoulos’un da aralarında bulunduğu subayların gerçekleştirdiği askerî darbeyle Albaylar Cuntası’nın yönetimine girmişti. Parlamenter düzen ortadan kaldırılmış, siyasal faaliyetler yasaklanmış, basın sansür altına alınmıştı. Tutuklamalar, işkenceler, sürgünler ve askerî mahkemeler, rejimin muhalefeti sindirmek için kullandığı yöntemlerdi. Komünistler, sosyalistler, sendikacılar, demokratik muhalefetin çeşitli kesimleri ve cuntaya karşı çıkan aydınlar baskının başlıca hedefleri arasındaydı. Üniversitelerde öğrenci örgütlerine müdahale ediliyor, seçilmiş temsilcilerin yerine rejime yakın kişiler getiriliyor, muhalif öğrenciler zorunlu askerlik uygulamalarıyla cezalandırılıyordu.
Üniversitelerdeki hoşnutsuzluk, 1973 boyunca açık bir direnişe dönüştü. Şubat ayında Atina Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde başlayan işgal ve gösteriler, mart ayında yeniden yükselen protestolarla devam etti. Öğrenci örgütlerinin özgürlüğünü, üniversite özerkliğini ve askerî müdahalelerin sona ermesini isteyen gençler, karşılarında yalnızca üniversite yönetimini değil, bütün bir baskı rejimini bulmuşlardı. Üniversitelerde demokratik hakların kazanılması, ülkeyi yöneten askerî iktidarın sorgulanmasını da beraberinde getiriyordu.
14 Kasım Çarşamba günü Atina Politeknik’te başlayan hareket, bu mücadele birikiminin yeni aşaması oldu. Dersleri boykot eden öğrenciler üniversitede toplanırken başka fakültelerden gelenler de onlara katıldı. Gün ilerledikçe gösteriler büyüdü ve Politeknik’in işgaline karar verildi. İçeride toplantılar düzenleniyor, bildiriler hazırlanıyor, dışarıdaki insanlarla iletişim kurulmaya çalışılıyordu. Yiyecek, sağlık, güvenlik ve haberleşme ihtiyaçlarını karşılamak üzere görevler üstlenildi. İşgalin örgütlü biçimde sürdürülmesi için temsilciler seçildi, ardından bir Koordinasyon Komitesi oluşturuldu.
Üniversitenin dışındaki hareketlilik de ilk günden itibaren artıyordu. Patision Caddesi’nde toplanan insanlar, demir parmaklıkların arkasından yükselen sloganlara karşılık veriyordu. Polis, kalabalığı dağıtmaya ve üniversiteyi çevresinden yalıtmaya çalışsa da işgal yalnız kalmadı. 15 Kasım’da destek büyüdü; Selanik ve Patras’ta da üniversite işgalleri başladı. Politeknik radyosu, Atina’daki direnişin haberlerini ve taleplerini üniversitenin dışına taşıyan bir araç hâline geldi.

16 Kasım: Sokaklara Yayılan Ayaklanma
Asıl dönüşüm 16 Kasım Cuma günü yaşandı. Fabrika işçileri, inşaat emekçileri, lise öğrencileri ve Atina’nın çeşitli mahallelerinden gelen insanlar Patision Caddesi’ni ve çevresindeki sokakları doldurdu. Gösteriler üniversitenin sınırlarını aşarak kentin merkezine yayıldı. Artık yalnızca öğrencilerin eğitim ve örgütlenme özgürlüğü değil, cuntanın devrilmesi, halk egemenliği ve ulusal bağımsızlık talep ediliyordu. Politeknik’te başlayan öğrenci direnişi, farklı toplumsal kesimlerin katıldığı bir halk ayaklanmasına dönüşmüştü.
O gün Politeknik’te yalnızca sloganlar yükselmiyordu. Giritli sanatçı Nikos Xylouris ile besteci Stavros Xarchakos, öğle saatlerinde üniversiteye gelmişti. İkisi, merkez binanın balkonunda öğrencilerle birlikte Girit’in eski bir halk türküsünü söylüyordu: «Πότε θα κάνει ξαστεριά» (“Gökyüzü ne zaman açılacak?”). 17 Kasım tarihli Apogevmatini gazetesi, bu sahneyi fotoğrafıyla birlikte kaydetmişti. Girit’in rizitika geleneğinden gelen türkü, artık askerî diktatörlüğe karşı direnen gençlerin sesinde yankılanıyordu. Aynı ezgi Politeknik radyosundan da yayımlanıyordu.
Türkünün geçmişi 1973’ten çok daha eskiydi. Gökyüzünün açılmasını bekleyen, silahını kuşanıp düşmanlarıyla hesaplaşmaya hazırlanan bir anlatıcının sözlerini taşıyordu. Ancak halkın belleğinde yaşayan bu sözler zamanla değişmiş, farklı siyasal mücadelelerin diline uyarlanmıştı. Halk edebiyatı araştırmacısı Eratosthenis Kapsomenos, 1977’de yayımladığı çalışmasında türkünün 1965’teki siyasal gelişmelere uyarlanmış biçiminin Politeknik Ayaklanması için yeniden değiştirildiğini belgeliyordu. Bu kez anlatıcının yolu Girit’in dağlarından Atina’ya, Sintagma Meydanı’na ve Politeknik’e uzanıyor; karşısındaki düşmanlar cunta yanlıları ve faşistler olarak adlandırılıyordu. Kapsomenos’a göre bu uyarlama, diktatörlüğün son yılında Giritli öğrenciler arasında söyleniyordu. Xylouris’in 16 Kasım’da tam olarak bu değiştirilmiş sözleri söylediği belgelenmiş değil. Ancak eski bir halk türküsünün, farklı kuşakların siyasal mücadelelerinde yeniden biçimlenerek yaşamaya devam ettiği açıkça görülüyordu.
İşçiler, Köylüler ve Ortak Mücadele
Megara’dan gelen köylüler de direnişe katıldı. Topraklarının petrol rafinerisi için kamulaştırılmasına karşı mücadele eden Megara Mücadele Komitesi, kendi taleplerini Politeknik’e taşıdı. Böylece üniversitedeki baskıya direnen öğrencilerle toprağını savunan köylüler aynı askerî yönetimin karşısında buluştu.
İşçiler yalnızca öğrencilere destek vermiyordu. Politeknik’te bağımsız bir işçi meclisi oluşmuş, mücadelenin işyerlerine taşınması ve genel grev tartışılmaya başlanmıştı. İşçi meclisiyle öğrenci koordinasyonu arasında temsil ve karar alma konularında görüş ayrılıkları vardı; işçiler ayrıca kendi bildirilerini yayımlıyordu. Katılımcıların aynı siyasal programı paylaşmaması, ortak hareket etmelerini engellemedi.
16 Kasım tarihli Politeknik Koordinasyon Komitesi bildirisi, hareketin ulaştığı siyasal düzeyi açıkça ortaya koydu. Bildiride eğitim sisteminin demokratikleştirilmesiyle ilgili sorunların mevcut siyasal düzen değişmeden çözülemeyeceği belirtiliyordu. Cuntanın derhâl sona erdirilmesi, halk egemenliğinin kurulması ve ülkenin yabancı çıkarların etkisinden kurtarılması isteniyordu. Ekonomik, mesleki ve toplumsal taleplerin grevlerle, kitlesel gösterilerle ve genel grev perspektifiyle birleştirilmesi çağrısı yapılıyordu.
Koordinasyon Komitesinin bildirisi, bütün katılımcıların tek bir siyasal programı benimsediği anlamına gelmiyordu. Komünistler, sosyalistler, bağımsız devrimci gruplar ve demokratik özgürlük isteyen öğrenciler farklı hedeflere sahipti. Ancak işçi talepleriyle birleşen grev çağrıları ve cuntanın devrilmesi isteği, ayaklanmanın devrimci niteliğini ortaya koyuyordu.
Tanklar Yaklaşırken
16 Kasım akşamı Atina’nın merkezinde sokak gösterileri sürüyordu. Patision Caddesi ve çevresindeki yollar kalabalıklarla dolmuş, bazı noktalarda barikatlar kurulmuştu. Polis göstericileri dağıtmak için göz yaşartıcı gaz kullanıyor, sokaklarda çatışmalar yaşanıyordu. Akşam ilerledikçe müdahale ağırlaştı. Açılan ateş sonucu insanlar öldürüldü, çok sayıda kişi yaralandı. Yaralıların bir bölümü Politeknik’te kurulan geçici sağlık merkezine, bir bölümü hastanelere taşınıyordu. Üniversitenin içinde ve çevresinde direniş sürerken askerî yönetim orduyu harekete geçirmeye karar verdi.
Gece ilerlerken askerî birlikler Atina’nın merkezine doğru hareket ediyordu. Tanklar Politeknik’e yaklaşmaya başlamıştı.
Üniversitenin içindeki radyo ise yayınını sürdürüyordu.
«Εδώ Πολυτεχνείο! Εδώ Πολυτεχνείο!»
II. 17 KASIM: TANKLARIN KARŞISINDA SİLAHSIZ BİR HALK
«Είμαστε άοπλοι! Αδέρφια μας στρατιώτες, δεν θα σκοτώσετε τα αδέρφια σας.»
Ímaste áopli! Adérfia mas stratiótes, den tha skotósete ta adérfia sas.
“Silahsızız! Asker kardeşlerimiz, kardeşlerinizi öldürmeyeceksiniz.”
16 Kasım’ı 17 Kasım 1973’e bağlayan gece, Politeknik’in içinde direnen yaklaşık 1.500–2.000 kişi kalmıştı. Patision Caddesi’ne doğru ilerleyen birliklerin hedefi, üç gündür süren işgali sona erdirmekti. Radyonun başlıca yayıncılarından Dimitris Papachristos, mikrofonun başında askerlere sesleniyor, karşılarındaki insanların kendi kardeşleri olduğunu hatırlatıyor ve ulusal marşı söylüyordu. Bu an, kendisini “ulusun koruyucusu” ilan etmiş bir rejimin en temel çelişkisini açığa çıkarıyordu: Ordu, korumakla görevli olduğunu söylediği halkın üzerine yürüyordu.
Müdahale kararı çoktan alınmıştı. Sabaha karşı saat 03.00 dolaylarında bir tank Politeknik’in ana demir kapısına yöneldi. Kapıya tutunmuş öğrenciler vardı; tank ilerledi, demir parmaklıkları yerinden sökerek içeri girdi. Kapının yakınındaki öğrencilerden Pepi Rigopoulou, bacaklarında ciddi kırıklar oluşacak biçimde yaralandı. Karşıdaki bir binadan kaydedilen 35 saniyelik film, tankın kapıyı yıkışını ve insanların düşüşünü belgeleyerek ayaklanmanın en güçlü görsel tanıklıklarından biri hâline geldi.
Tankın kapıyı yıkması, devlet şiddetinin doruk noktalarından biriydi; ancak saldırılar üniversitenin boşaltılmasıyla sona ermedi. Politeknik’e giren askerî birliklerin ardından polisler, dışarı çıkmaya çalışan öğrencileri Stournari Caddesi’nde coplarla karşıladı. Yakındaki apartmanlara sığınarak kurtulmaya çalışanlar vardı. Çevredeki binaların çatılarından keskin nişancılar ateş açarken Yunanistan İstihbarat Servisi (KYP) görevlileri kaçanları takip ediyordu. Baskın ve sonraki operasyonlarda 2.400’ü aşkın kişi gözaltına alındı; yakalananlar Genel Emniyet Müdürlüğü’ne ve Askerî Polis Teşkilatı’nın (ESA) gözaltı merkezlerine götürülerek ağır biçimde dövüldü ve işkenceye maruz bırakıldı. Politeknik radyosu, askerlerin üniversiteye girmesinden sonra yaklaşık kırk dakika daha yayınını sürdürdü. Yayıncıların da yakalanmasıyla direnişin sokaklara ulaşan sesi susturuldu.
Kanlı bayrak: Rejimin el koyamadığı sembol
Tankın yıktığı demir kapıda bir Yunan bayrağı dalgalanıyordu. Öğrencilerin işgal sırasında astığı bu bayrak, müdahalenin ardından kana bulanmış hâliyle 17 Kasım gecesinin en güçlü tanıklarından birine dönüştü.
Bayrağın o geceden sonra nasıl korunduğuna ilişkin anlatılar, dönemin tanıklıklarına dayanıyor. Direnişe katılan Nadia Valavani’nin Kathimerini gazetesine anlattığına göre, insanların önceliği canlarını kurtarmak olduğundan bayrağın üniversiteden nasıl çıkarıldığını çoğu kişi görememişti. Daha sonra bayrak, Politeknik yakınlarındaki Vradini gazetesinin sahibi Tzortzis Athanasiadis’in eline geçti. Ancak Athanasiadis, bayrağın kendisine kim tarafından ve hangi koşullarda ulaştırıldığını açıklamadı. Bir süre onun tarafından korunan bayrak, diktatörlüğün yıkılmasının ardından Yunanistan Ulusal Öğrenci Birliği’ne (EFEE), sonraki yıllarda ise PASP adlı öğrenci örgütünün korumasına geçti. Yıllar boyunca özel olarak saklandı ve 17 Kasım anma yürüyüşlerinde taşındı.
Cunta, meşruiyetini ulus ve vatan adına konuşma iddiasına dayandırıyordu. Oysa tankın yıktığı kapıda dalgalanan da Yunan bayrağıydı. Rejimin üzerine ateş açtığı insanlar aynı marşı söylüyor, aynı bayrağı taşıyor ve özgürlük istiyordu. Korunan bayrak, sonraki kuşakların siyasal hafızasına taşındı.
Tankın yıktığı özgün demir kapı da yok olmadı; bugün Politeknik’in tarihsel yerleşkesinde korunmaktadır. Kapı ve bayrak, 17 Kasım gecesinden geriye kalan iki maddi tanık olarak ayaklanmanın hafızasında yerlerini aldı.
Öldürülenler yalnızca Politeknik’in içinde değildi
17 Kasım’ı yalnızca tankın kapıyı yıkmasıyla anlatmak, devlet şiddetinin kapsamını daraltır. Öldürülenlerin önemli bir bölümü Politeknik’in içinde değil, çevresindeki sokaklarda ve Atina’nın başka noktalarında hayatını kaybetti; üstelik ölümler tankın kapıya müdahalesinden önce başlamıştı.
16 Kasım akşamı, 17 yaşındaki lise öğrencisi Diomidis Komninos, Averof ve Marni caddelerinin kesiştiği noktada açılan ateş sonucu kalbinden vurularak öldürüldü. Aynı gece Norveçli öğrenci Toril Margrethe Engeland ölümcül şekilde yaralandı; inşaat işçisi Dimitris Kyriakopoulos ise güvenlik güçlerinin şiddeti sonucu ağır yaralanarak üç gün sonra yaşamını yitirdi. 17 Kasım sabahı ateş kesilmedi: 16 yaşındaki Aleksandros Spartidis, Patision Caddesi yakınlarında; 17 yaşındaki Vasiliki Bekiari, kendi evinin çatısında; 5,5 yaşındaki Dimitris Theodoras, annesiyle sokaktayken ve 43 yaşındaki Türk vatandaşı Afgan Aleksandros Vasileios (Basri) Karakas, 13 yaşındaki oğluyla yürürken askerî ateş sonucu öldürüldü.
Öldürülenler arasında bir lise öğrencisi, bir inşaat işçisi, Norveçli bir öğrenci, evinin çatısındaki bir genç kız, annesinin yanındaki küçük bir çocuk ve oğluyla yürüyen bir baba bulunuyordu. Bazılarının ayaklanmaya katıldığına ilişkin kayıt yoktu. Ateş yalnızca göstericileri değil, sokakta bulunan sivilleri de vurmuştu.
Ölenler arasında yalnızca Atina’daki gösterilere katılanlar yoktu. Patras Üniversitesi öğrencisi İoannis Mikronis, kendi üniversitesindeki işgale katıldıktan sonra dövülerek ağır yaralandı ve 17 Aralık 1973’te karaciğerindeki yırtılma nedeniyle hayatını kaybetti. Bu ölüm, baskının 17 Kasım gecesiyle sınırlı kalmadığını gösteriyordu.
Savcı Dimitris Tsevas’ın 14 Ekim 1974 tarihli raporu, resmen açıklanmış 15 ölümün yanı sıra üç ölümü daha doğruladı; tanık ifadelerinden hareketle kimliği saptanamamış 16 kişinin de ölmüş olabileceğini değerlendirdi. Raporda 1.103 sivil yaralı kaydediliyordu. Sonraki yıllarda tarihçi Leonidas Kallivretakis’in Yunanistan Ulusal Araştırmalar Vakfı bünyesinde yürüttüğü araştırma, 24 ölüm vakasını ayrıntılı belgelerle doğruladı. Dolayısıyla 24 sayısı tartışmasız bir “toplam” değil, belgelenmiş ölüm vakalarının sayısıdır. Bu ayrım, ayaklanmanın can kaybını değerlendirirken tarihsel titizliğin gereğidir.
Ölülerin anısına bir baş heykeli
Politeknik’in tarihsel yerleşkesinde, yıkılan demir kapının yakınında büyük bir bronz baş heykeli bulunur. Heykeltıraş Memos Makris’in Προς τιμήν των πεσόντων (Hayatını Kaybedenlerin Onuruna) adlı bu eseri, 1979’da Politeknik’in avlusuna yerleştirilmiştir.

Heykelin kökeni, 1973 Ayaklanması’ndan çok daha eskiye uzanır. Makris, 1949–1950 yıllarında Yunan tarihçi ve antifaşist direnişçi Nikos Svoronos’un bir portresini yapmıştı. Daha sonra geliştirdiği büyük bronz baş, bu çalışmadan doğdu. Yunanistan’da askerî diktatörlüğün sona ermesinin ardından, Politeknik’in rektörü Giorgos Voudouris’in girişimleriyle eser üniversitenin avlusuna yerleştirildi. Böylece 1940’ların antifaşist direnişiyle 1973’ün öğrenci ayaklanması arasında da tarihsel bir bağ kurulmuş oldu.
Belirli bir öğrencinin portresi olmayan bronz baş, hayatını kaybedenlerin ortak anısına adandı. Yere yakın konumlandırılan heykel, yıkılmış demir kapıyla birlikte Politeknik’in kalıcı anıtlarından biri oldu.
Bastırılan ayaklanma, süren diktatörlük
Askerî müdahale 17 Kasım sabahıyla sona ermedi. Üniversite boşaltıldıktan sonra Atina’nın farklı bölgelerinde gösteriler ve çatışmalar devam etti; sıkıyönetim ilan edildi, basın sınırlandırıldı ve sokağa çıkma yasağı getirildi. 18 Kasım’da Mihalis Myrogiannis’in Albay Nikolaos Dertilis tarafından vurularak öldürülmesi, baskının üniversitenin boşaltılmasından sonra da sürdüğünün en açık örneklerinden biriydi.
Cunta, üniversiteyi askerî güçle boşalttı; ancak öğrencilerin işçiler, köylüler ve başka kesimlerle kurduğu ortak mücadeleyi ortadan kaldıramadı. Rejimin toplumsal başkaldırıya yanıtı, yurttaşlarına karşı tankları ve sıkıyönetimi kullanmak oldu.
Ayaklanma cuntayı devirmedi; ancak rejimin ulusal birlik ve düzen adına yönettiği iddiası ile kendi halkına tankla saldırması arasındaki çelişkiyi herkesin gözü önüne serdi. Politeknik, askerî yönetimin toplumsal muhalefet karşısında hangi yöntemlere başvurduğunu ortaya koymuştu. Bunun rejimin sonraki siyasal geleceğini ne ölçüde etkilediği ise henüz cevaplanması gereken bir soruydu.
Diktatörlük henüz devrilmemişti. Politeknik’in bastırılmasından yalnızca sekiz gün sonra, 25 Kasım 1973’te, Dimitrios İoannidis’in öncülüğündeki başka bir askerî kadro Papadopoulos’u iktidardan uzaklaştırdı. Diktatörlük sona ermek yerine, yeni ve daha sert bir yönetim altında devam edecekti.
III. POLİTEKNİK’TEN KIBRIS’A: CUNTANIN SON SEKİZ AYI
25 Kasım 1973 sabahı Atina’da askerî birlikler yeniden harekete geçti. Politeknik Ayaklanması’nın kanla bastırılmasının üzerinden yalnızca sekiz gün geçmişti. Bu kez askerlerin hedefinde öğrenciler veya sokak göstericileri değil, diktatörlüğün başındaki Georgios Papadopoulos vardı. Askerî Polis Teşkilatı’nın (ESA) başındaki Tuğgeneral Dimitrios İoannidis’in öncülüğünde gerçekleştirilen darbeyle Papadopoulos iktidardan uzaklaştırıldı. 1967’den beri ülkeyi yöneten askerî kadronun lideri devrilmişti; ancak diktatörlük ayaktaydı.
Bu iç çatışma Politeknik’le başlamamıştı. Papadopoulos, 1973 boyunca diktatörlüğü kontrollü bir siyasal açılımla yeniden düzenlemeye çalışıyordu. Haziran’da monarşinin kaldırıldığını ilan etmiş, cumhurbaşkanlığı yetkilerini kendi elinde toplamıştı. 8 Ekim’de eski siyasetçilerden Spyros Markezinis’i başbakanlığa atayarak 1974’ün ilk aylarında seçim yapılacağını duyurmuştu. Ancak bu girişim, askerî yönetimin siyasal iktidar üzerindeki denetiminden vazgeçmesini öngörmüyordu: Seçim sözü verilmişti; demokratik hakların güvencesi ve ordunun siyasetten çekilmesi ise belirsizdi.
Politeknik Ayaklanması, kontrollü geçiş girişiminin ortasında patlak verdi. Öğrencilerin işçiler ve köylülerle buluşması, rejimin toplum üzerindeki denetiminin sınırlarını gösterdi. Markezinis hükûmeti talepleri karşılayamadı, askerî müdahaleyi de engelleyemedi.
İoannidis ve çevresindeki sertlik yanlısı subaylar Papadopoulos’un girişimlerine zaten karşıydı. Onlara göre seçimlere ve sınırlı siyasal serbestleşmeye yönelmek, 1967 darbesinin gerekçelerinden vazgeçmek anlamına geliyordu. Politeknik’te yükselen hareket bu kaygıları güçlendirdi; ancak 25 Kasım darbesinin hazırlıkları ayaklanmadan önce başlamıştı. Dolayısıyla İoannidis’in iktidarı ele geçirmesini yalnızca öğrenci direnişinin sonucu olarak açıklamak mümkün değildir. Ayaklanma, askerî yönetimin içinde zaten var olan çatışmanın daha görünür ve keskin hâle geldiği bir dönemeçti.
25 Kasım’da cumhurbaşkanlığına General Faidon Gizikis, başbakanlığa Adamantios Androutsopoulos getirildi. İoannidis ise resmî bir hükûmet görevi üstlenmeden yönetimin gerçek gücünü elinde tuttu. Dönemin Amerikan diplomatik yazışmaları da yeni yönetimin kararlarını belirleyen kişinin İoannidis olduğunu doğruluyordu. Siyasal tutuklamalar, askerî polis denetimi ve baskı uygulamaları devam etti; Papadopoulos’un seçim ve siyasal açılım girişimi sona erdirilmişti.
Kıbrıs’a taşınan darbe
İoannidis yönetiminin sonunu getirecek gelişmeler Yunanistan’ın dışında, Kıbrıs’ta yaşandı. Ada, uzun süredir Yunanistan ile birleşmeyi savunan Enosis hareketinin ve Kıbrıs’ın bağımsızlığını korumaya çalışan Cumhurbaşkanı Başpiskopos III. Makarios’un belirlediği karmaşık bir siyasal ortam içindeydi. Kıbrıslı Türkler ile Kıbrıslı Rumlar arasındaki çatışmalar bu ortamı daha da derinleştiriyordu. Atina’daki askerî yönetim, Makarios’un kendisinden bağımsız hareket etmesini kabul etmiyordu.
EOKA’nın eski lideri Georgios Grivas, 1971’de Kıbrıs’a dönerek EOKA-B örgütünü kurmuştu. Örgüt, Enosis hedefi doğrultusunda Makarios yönetimine karşı silahlı faaliyet yürütüyordu. Grivas’ın 27 Ocak 1974’te ölmesinden sonra EOKA-B üzerindeki Atina etkisi daha da arttı. İoannidis, Yunan subaylarının yönetim kademelerinde bulunduğu Kıbrıs Millî Muhafız Ordusu’nu ve EOKA-B’yi Makarios’a karşı baskı aracı olarak kullanıyordu.
Makarios, 2 Temmuz 1974’te Yunanistan Cumhurbaşkanı Gizikis’e gönderdiği mektupta, Kıbrıs Millî Muhafız Ordusu’ndaki Yunan subaylarının hükûmetine karşı faaliyet yürüttüğünü belirterek geri çekilmelerini istedi. Bu mektup, Atina ile Lefkoşa arasındaki anlaşmazlığın açık bir siyasal çatışmaya dönüştüğünü gösteriyordu.
15 Temmuz 1974 sabahı, Yunan subaylarının yönlendirdiği Millî Muhafız Ordusu Makarios’a karşı darbe gerçekleştirdi. Cumhurbaşkanlığı Sarayı tanklarla ve ağır silahlarla hedef alındı. İlk haberlerde Makarios’un öldürüldüğü ileri sürülüyordu; ancak Makarios saldırıdan kurtularak adadan ayrılmayı başardı. Darbeciler, EOKA geçmişi ve Kıbrıslı Türklere yönelik şiddetle ilişkilendirilen Nikos Sampson’u cumhurbaşkanlığına getirdi.
Makarios, 19 Temmuz’da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde yaptığı konuşmada darbenin Yunanistan’daki askerî yönetim tarafından örgütlendiğini ve Yunan subaylarınca gerçekleştirildiğini açıkladı. Kıbrıs’ın bağımsızlığına yönelik bu saldırı, Atina’daki cuntanın kendi sınırları dışında da askerî zor kullanarak siyasal iktidar belirlemeye çalıştığını ortaya koyuyordu.
15 Temmuz darbesinden beş gün sonra, 20 Temmuz 1974’te Türkiye Kıbrıs’a askerî harekât başlattı. Ankara, müdahalesini 1960 Garanti Antlaşması’ndan doğan haklarına ve Kıbrıslı Türklerin güvenliğini sağlama gerekçesine dayandırıyordu. Ancak harekât, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin topraklarında Türk askerî varlığının ve işgalinin başlaması anlamına geliyordu. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, aynı gün kabul ettiği 353 sayılı kararla ateşkes, yabancı askerî müdahalenin sona erdirilmesi ve anayasal düzenin yeniden kurulması çağrısında bulundu.
Kıbrıs’taki Yunan darbesi, adanın bağımsızlığına karşı bir müdahaleydi. Türkiye’nin askerî harekâtı ise adayı işgale ve fiilî bölünmeye götüren sürecin başlangıcı oldu. İki müdahalenin farklı gerekçeleri ve sorumluları vardı; sonuçları Kıbrıs’ın her iki toplumunu da etkiledi. Darbe ve ardından gelen savaş, sivillerin öldürülmesine, insanların evlerinden ayrılmasına ve iki toplum arasındaki korkuların derinleşmesine yol açtı.
Atina’daki askerî yönetim, Kıbrıs’a yönelik müdahalesinin sonuçlarını denetleyemedi. Türkiye’nin askerî harekâtı karşısında Yunanistan’da seferberlik ilan edildi; ancak askerî hazırlıkların yetersizliği ve komuta kademesindeki karışıklık kısa sürede ortaya çıktı.
Türkiye ile doğrudan savaşa girme ihtimali, cuntanın karşı karşıya bulunduğu krizi daha da ağırlaştırdı. Ordu içinde İoannidis’e verilen destek çözülmeye başladı.
Diktatörlüğün sonu
23 Temmuz 1974’te Yunanistan’daki askerî yönetim çöktü. Silahlı kuvvetlerin üst komuta kademesi, İoannidis’in emirlerini uygulamayı bıraktı. Cumhurbaşkanı Gizikis, sivil siyasetçileri yönetime geçiş için görüşmelere çağırdı. Paris’te sürgünde bulunan eski Başbakan Konstantinos Karamanlis, 24 Temmuz sabahının ilk saatlerinde Atina’ya döndü ve yeni hükûmetin başına geçti.
Yedi yılı aşkın süredir devam eden askerî diktatörlük sona ermişti. Ne var ki Yunanistan’da sivil yönetime geçilirken Kıbrıs’taki savaş bitmemişti. Cenevre görüşmelerinin başarısızlığa uğramasının ardından Türkiye, 14 Ağustos’ta ikinci askerî harekâtı başlattı. 16 Ağustos’taki ateşkese gelindiğinde adanın yaklaşık yüzde 36’sı Türkiye’nin askerî denetimine geçmişti. Yüz binlerce insanın yerinden edilmesine yol açan işgal, Kıbrıs’ın fiilî bölünmesini kalıcılaştırdı.
ABD ve NATO: Bildikleri ve yapmadıkları
Bu süreçte Amerika Birleşik Devletleri’nin tutumu ayrıca önem taşıyordu. Yunanistan, Soğuk Savaş boyunca NATO’nun Doğu Akdeniz’deki önemli müttefiklerinden biriydi. Washington yönetimi, İoannidis’in Kıbrıs’taki niyetlerinden giderek daha fazla haberdar olmasına rağmen darbeyi önlemek için etkili bir diplomatik baskı kuramadı. 10 Eylül 1974 tarihli Cyprus Coup Post Mortem (Kıbrıs Darbesinin Ardından Değerlendirme) başlıklı memorandum, ABD Dışişleri Bakanlığı İstihbarat ve Araştırma Bürosu Direktörü William Hyland tarafından Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’a sunulmuştu. Belgede ABD’nin darbeye ilişkin yeterli uyarı işaretlerine sahip olduğu, ancak diplomatik girişimlerinin zayıf ve kararsız kaldığı; Atina’nın bu tutumu kendi planlarına örtülü bir rıza olarak yorumlamış olabileceği kabul ediliyordu. Bu belge Washington’un darbeyi doğrudan yönettiğini kanıtlamaz; ancak Amerikan yönetiminin sorumluluğunu yalnızca gelişmeler karşısında çaresiz kalan bir dış gözlemci konumuna indirgemeyi de güçleştirir.
Politeknik’in duvarlarındaki “NATO dışarı!” ve “ABD dışarı!” sloganları, öğrencilerin diktatörlüğe karşı mücadeleyi dış bağımlılık ilişkilerinden ayrı görmediklerini gösteriyordu. Kasım 1973’ün talepleri, Temmuz 1974’te yaşananların arka planıyla birlikte okunmalıdır.
Politeknik gerçekten bir kırılma noktası mıydı?
Politeknik Ayaklanması, Albaylar Cuntası’nı doğrudan devirmedi. Tankların kapıyı yıkmasından sekiz gün sonra kurulan yeni askerî yönetim, diktatörlüğü daha sert biçimde sürdürdü. Temmuz 1974’teki çöküşün doğrudan tetikleyicisi ise Kıbrıs darbesinin ardından Türkiye’nin askerî harekâtı ve Yunanistan ordusunun içine düştüğü siyasal ve askerî krizdi.
Ancak bu kronoloji, Politeknik Ayaklanması’nı yalnızca sonradan yaratılmış bir demokrasi simgesine indirgemek için yeterli değildir. Kasım 1973’te öğrencilerin işçilerle, köylülerle ve farklı toplumsal kesimlerle buluşması, diktatörlüğe karşı örgütlü kitlesel muhalefetin varlığını gösterdi. Papadopoulos’un denetimli siyasal açılımı bu hareketin karşısında çöktü. Ayaklanma, yönetimin içindeki çatışmaları yaratmamış olsa da bu çatışmaların yaşandığı siyasal ortamı değiştirdi.
Dolayısıyla iki farklı nedensellik düzeyini ayırmak gerekiyor. Politeknik, diktatörlüğün siyasal meşruiyetini ve kontrollü geçiş girişimini sarsan bir halk ayaklanmasıydı. Kıbrıs’ın işgaliyle derinleşen askerî ve siyasal kriz ise rejimin Temmuz 1974’teki nihai çöküşünü tetikledi. Bu gelişmeler arasında düz bir çizgi yoktu. İoannidis’in yükselişi, toplumsal muhalefetin başarısı değil, ona karşı verilen askerî bir tepkiydi.
Politeknik’in sonradan demokrasiye geçişin simgesi olması bu karmaşık süreci tek bir zafer anlatısına dönüştürdü. Oysa Kasım 1973’te sokağa çıkanlar, sekiz ay sonra yaşanacakları bilmiyordu. Karşılarında ateş açan, tutuklayan ve tankları üniversiteye süren bir diktatörlük vardı.
Politeknik’in tarihsel gücü, diktatörlüğün ne zaman yıkılacağını bilmeden ona karşı ayağa kalkabilen insanların ortak mücadelesinde yatıyordu.
IV. BİR SEMBOLÜN İNŞASI: POLİTEKNİK’İN HAFIZASI VE TARİHYAZIMI
17 Kasım 1974’te Yunanistan sandık başındaydı. Politeknik Ayaklanması’nın birinci yıldönümü, yedi yılı aşkın askerî diktatörlüğün ardından yapılan ilk parlamento seçimleriyle aynı güne rastlamıştı. Bir yıl önce Atina’nın merkezinde tankların yürüdüğü, insanların vurulduğu ve radyodan özgürlük çağrılarının yükseldiği gün, artık yeni siyasal düzenin ilk seçim tarihi olmuştu. Konstantinos Karamanlis’in Yeni Demokrasi Partisi oyların yüzde 54,37’sini alarak 300 sandalyeli parlamentoda 220 milletvekilliği kazandı. Andreas Papandreu’nun yeni kurduğu Panhelenik Sosyalist Hareket (PASOK) yüzde 13,58, komünistleri ve diğer sol çevreleri bir araya getiren Birleşik Sol ise yüzde 9,47 oy aldı.
Seçimler nedeniyle büyük Politeknik anmaları 22–24 Kasım’a bırakıldı. Yeni parlamenter düzenin kuruluşuyla diktatörlüğe direnmiş insanların beklentileri aynı günlerde yan yana geliyordu.
17 Kasım 1974: Aynı tarihin iki farklı sahiplenilişi
15 Kasım 1974’te çeşitli sol öğrenci örgütlerinin düzenlediği yürüyüşlerden biri, Nazi işgali sırasında Yunan direnişçilerinin idam edildiği Kaisariani’deki infaz alanına yöneldi. Gösteride «ΕΑΜ–ΕΛΑΣ–Πολυτεχνείο» (EAM–ELAS–Politeknik) sloganı yükseldi. Böylece Politeknik, daha ilk yıldönümünde Yunanistan’ın 1940’lardaki antifaşist direnişiyle ilişkilendiriliyordu. İç Savaş sonrasında siyasal hayatın dışına itilmiş komünist direniş geleneği, 1973’ün gençlik ayaklanmasıyla ortak bir tarihsel çizgi içinde anılmaya başlanmıştı.
22–24 Kasım’daki etkinliklere ise çok daha geniş kitleler katıldı. Üniversitenin avlusu çiçeklerle, fotoğraflarla ve hayatını kaybedenlerin anısına bırakılan mesajlarla doldu. Politeknik’te başlayan anmalar, Atina sokaklarına yayılan büyük bir yürüyüşle devam etti. İnsanlar artık askerî bir yönetimin yasakladığı bir direnişi anmak için değil, o direnişin hangi siyasal geleceğe bağlanacağını söylemek için de bir araya geliyordu.
21 Kasım 1974 tarihli bir Amerikan diplomatik telgrafı, bu ilk büyük anmanın siyasal içeriğini ayrıntılı biçimde kaydetti. ABD’nin Atina Büyükelçiliği tarafından Washington’a gönderilen Polytechnion Panegyric başlıklı belgeye göre öğrenci düzenleme komitesi, üç ayrı tarihsel olayın sorumlularının yargılanmasını istiyordu: 21 Nisan 1967 askerî darbesi, 17 Kasım 1973’teki katliam ve 15 Temmuz 1974’te Kıbrıs’ta gerçekleştirilen darbe.
Komitenin talepleri bunlarla sınırlı değildi. Amerikan ve NATO üslerinin Yunanistan’dan kaldırılması, ülkenin NATO’dan tamamen ayrılması ve Kıbrıs meselesinin Birleşmiş Milletler kararları doğrultusunda çözülmesi isteniyordu. Politeknik’in ilk yıldönümü, diktatörlüğün sona ermesinden sonra da süren siyasal sorunlara karşı açık bir mücadele çağrısı taşıyordu.
Telgrafta dikkat çekici bir ayrıntı daha bulunuyordu. Öğrenci komitesi, Politeknik direnişine destek veren inşaat işçilerine, yaralılara yardım eden doktorlara ve topraklarını korumak için mücadele eden Megaralı köylülere özellikle teşekkür etmişti. Ayaklanmanın toplumsal bileşenleri, ilk yıldönümünde henüz yalnızca genel bir öğrenci kahramanlığı anlatısının içinde eritilmemişti. İşçilerin, köylülerin ve dayanışma ağlarının katkıları da anmanın siyasal hafızasında yer buluyordu.
ABD Büyükelçiliği ise gelişmeleri başka bir gözle izliyordu. Telgrafta, monarşistlerden Marksistlere uzanan farklı siyasal çevrelerin Politeknik’i kendi amaçları doğrultusunda sahiplendiği belirtiliyor, özellikle anti-Amerikan vurgudan rahatsızlık duyuluyordu. Büyükelçilik, bu vurgunun anmanın anlamını saptırdığı görüşündeydi. Oysa öğrencilerin ABD ve NATO karşıtlığı, yıldönümünde sonradan eklenmiş bir talep değildi; Kasım 1973’te Politeknik’in duvarlarında zaten yer alıyordu.
Amerikan telgrafı, anti-Amerikan taleplere duyulan rahatsızlığı ve Politeknik’in farklı siyasal çevrelerce sahiplenilişini aynı anda kaydediyordu. Böylece resmî demokrasi anlatısıyla hareketin süren talepleri arasındaki ayrım ilk yıldönümünde belirmişti.
Sandıktan sokağa: Demokrasiye geçişin sınırları
Karamanlis yönetimi parlamenter kurumların istikrarını ve ordunun siyasetten uzaklaştırılmasını öncelerken sol örgütler, işçiler ve öğrenciler demokratikleşmenin çalışma hayatını, eğitimi ve devletin baskı kurumlarını da değiştirmesini istiyordu.
Farklı beklentiler 1975’te de görünürdü. Demokrasiye dönüşün 24 Temmuz yıldönümünden bir gün önceki işçi gösterisi polis müdahalesiyle karşılaştı. Zamanla 24 Temmuz daha çok devlet kurumlarınca, Politeknik’in yıldönümü ise öğrenciler ve sendikalarca anıldı.
Seçim sonuçları da diktatörlük sonrasında açılan siyasal alanın nasıl değiştiğini gösteriyordu. PASOK’un 1974’te yüzde 13,58 olan oy oranı, 1977’de yüzde 25,34’e, 1981’de yüzde 48,07’ye yükseldi. Andreas Papandreu’nun partisi 1981’de iktidara geldi. Komünist partiler, sendikalar ve çeşitli devrimci örgütler de bu yıllarda yeniden biçimlenen toplumsal muhalefetin etkin unsurlarıydı.
Ancak PASOK’un yükselişini doğrudan Politeknik Ayaklanması’nın sonucu olarak görmek doğru olmaz. Ekonomik ve toplumsal değişimler, Karamanlis yönetimine yönelik muhalefet, parti örgütlenmesi ve Papandreu’nun siyasal söylemi bu gelişmede rol oynadı. Politeknik’in etkisi daha çok, yeni siyasal güçlerin kendilerini hangi tarihsel mücadelenin devamı olarak sunduklarında görülüyordu. Diktatörlüğe karşı direnmiş olmak, demokratik meşruiyet iddiasının önemli dayanaklarından birine dönüşmüştü.
Şarkılar, meydanlar ve antiemperyalist hafıza
Diktatörlükten sonraki siyasal değişimin kültürel bir yüzü de vardı. Yasaklanmış şarkılar yeniden duyuluyor, sürgünden dönen sanatçılar kalabalıklarla buluşuyordu. Ekim 1974’te Pire’deki Karaiskakis Stadyumu’nda Mikis Theodorakis’in verdiği büyük konserler, bu değişimin en önemli örneklerindendi. Bestecinin yanında şair Yannis Ritsos da bulunuyordu. Theodorakis’in Ritsos’un şiirlerinden bestelediği Ρωμιοσύνη (Romiosini) gibi eserler, yıllarca baskı altında kalmış bir kültürel mirasın yeniden kamusal alana çıkışını temsil ediyordu.
Konserlerin Kıbrıs halkına destek amacı taşıması özellikle anlamlıydı. Türkiye’nin işgali ve adadaki yerinden edilmeler, Yunanistan’da demokrasiye dönüşün yarattığı sevinçle aynı dönemde yaşanıyordu. Şarkılar ve şiirler bu nedenle yalnızca geçmişteki baskının sona erişini anlatmıyor, sürmekte olan siyasal mücadelelerle de ilişki kuruyordu. Nikos Koundouros’un Τραγούδια της Φωτιάς (Ateşin Şarkıları) belgeseli, bu büyük konserleri ve ilk Politeknik anmalarını aynı tarihsel atmosferin içinde kaydetti.
Politeknik yürüyüşlerinin sonraki yıllarda ABD Büyükelçiliğine yönelmesi de benzer bir sürekliliği taşıyordu. Yürüyüş güzergâhı, Kasım 1973’te dile getirilen antiemperyalist talepleri Atina’nın sokaklarında görünür kılıyordu. Bununla birlikte, demokratik yönetimler açısından yürüyüşün nereye kadar ilerleyebileceği zaman zaman bir kamu düzeni ve güvenlik meselesi olarak ele alındı.
Bu gerilim 1980’de kanlı bir sonuç doğurdu. Yunanistan, Kıbrıs’ın işgalinin ardından Ağustos 1974’te çekildiği NATO’nun bütünleşik askerî komuta yapısına 20 Ekim 1980’de geri dönmüştü. Yunanistan’ın NATO üyeliği sona ermemiş, ancak askerî komuta yapısına katılımı askıya alınmıştı. Georgios Rallis hükûmeti döneminde Amerikan askerî varlığı ve NATO’yla ilişkiler yeniden siyasal tartışmaların merkezindeydi.
16 Kasım 1980’de düzenlenen Politeknik yürüyüşünün ABD Büyükelçiliğine kadar ilerlemesine izin verilmedi. Öğrenci örgütlerinin ve siyasal partilerin bir bölümü yürüyüşü Sintagma Meydanı’nda bitirmeyi kabul ederken, daha radikal sol gruplar yasağa karşı çıktı. Yürüyüşü sürdürmek isteyen göstericilere polis birlikleri sert biçimde müdahale etti.
O gece işçi Stamatina Kanellopoulou polislerin cop darbeleriyle öldürüldü. Kıbrıslı hukuk öğrencisi İakovos Kumis ise Sintagma Meydanı’nda otururken çevik kuvvet polislerinin saldırısına uğradı. Ağır yaralanan Koumis hastaneye kaldırıldı ve 23 Kasım’da hayatını kaybetti. Polisin müdahalesi sırasında çok sayıda insan da yaralandı.
İki ölüm, parlamenter demokrasi içinde de gösteri hakkının ve polis şiddetinin sınırlarının tartışıldığını ortaya koydu. 1980 Yunanistan’ı askerî diktatörlük değildi; ancak kurumların demokratikleşmesi devlet şiddetini kendiliğinden sona erdirmemişti.
Direnişin devlet tarafından tanınması
Anmaların resmî statü kazanması tek bir kararla gerçekleşmedi. 1976’da, Yeni Demokrasi hükûmeti döneminde çıkarılan 434 sayılı yasanın 32. maddesiyle 17 Kasım, üniversiteler ve yükseköğretim kurumları için tatil günü kabul edildi. Bunun genel bir resmî tatil hâline getirilmesi önerisi ise benimsenmedi.
1981’de PASOK’un iktidara gelmesinin ardından Eğitim Bakanlığının kararıyla 17 Kasım, ilk ve ortaöğretim okullarında da anma etkinliklerinin düzenlendiği bir gün oldu. Böylece diktatörlük döneminin öğrenci direnişi, sonraki kuşakların eğitim yaşamında düzenli olarak karşılaştıkları bir tarihsel anlatıya dönüştü.
1985 tarihli 1543 sayılı yasanın 46. maddesi, 17 Kasım’ın ülke çapında yıllık olarak anılmasını düzenledi; genel resmî tatil ilan etmedi. Böylece ayaklanma, diktatörlük karşıtı mücadelenin bütünüyle ilişkilendirilen resmî bir anmaya dönüştü.
Direnişin resmen tanınması, bastırılmış bir mücadelenin kamusal meşruiyet kazanmasını sağladı; buna karşılık törensel anlatı, sokakta dile getirilen taleplerin tamamını benimsemiyordu.
Bir hafıza mekânı olarak Politeknik
Politeknik’in anma mekânına dönüşmesi, geride kalan maddi tanıklar etrafında gerçekleşti. Yıkılmış demir kapı, kana bulanmış bayrak ve Memos Makris’in bronz baş heykeli, ayaklanmayı sonraki kuşaklar için görünür kılan nesnelere dönüştü. Ancak bu nesnelerin anlamı yalnızca taşıdıkları tarihsel izlerden doğmuyordu. Her yıl o kapının önünde toplanan, bayrağın arkasında yürüyen ve anıta çiçek bırakan insanlar, onlara yeni siyasal anlamlar da yüklüyordu.
Pierre Nora’nın “hafıza mekânları” (lieux de mémoire) kavramı, geçmişin nesneler ve ritüeller yoluyla korunduğunu, anlamlarının ise zamanla değiştiğini açıklar. Politeknik’in kapısı ve bayrağı, bu değişen yorumların somut taşıyıcılarıdır.
Miranda Jeanne Marie Iossifidis’in “aktarım mekânı” (space of transmission) kavramı, bu sürecin kuşaklar arası boyutunu görünür kılar. Iossifidis’e göre yıllık anma, yalnızca geçmişi temsil eden bir ritüel değil, farklı kuşakların anlatılar, duygular ve siyasal deneyimler aracılığıyla bir araya geldiği bir alandır. Katılımcılar kendi yaşamadıkları bir mücadeleyi tanıklıklar, anlatılar ve ortak pratikler yoluyla öğrenirken, o geçmişle kendi dönemlerinin siyasal sorunları arasında ilişkiler kurarlar.
Neden 17 Kasım, 24 Temmuz değil?
Politeknik’in demokrasiye geçişin en güçlü simgelerinden birine dönüşmesi, tarihyazımı açısından önemli bir soruyu gündeme getirir: Askerî diktatörlük 24 Temmuz 1974’te sona ermişken, neden demokratik rejimin kuruluşuna ilişkin kolektif hafızanın merkezinde 17 Kasım bulunuyor?
Tarihçiler Polymeris Voglis ve Eleni Paschaloudi, 24 Temmuz’un hafızadaki yerini inceler. Demokrasiye dönüşün gerçekleştiği 1974 yazı, Kıbrıs’taki darbe, Türkiye’nin işgali ve kitlesel yerinden edilmelerle iç içeydi. Bu koşullarda 24 Temmuz’u bütünüyle ulusal zafer olarak kutlamak kolay değildi.
Daha önemlisi, 24 Temmuz’daki iktidar değişiminin gerçekleşme biçimiydi. Askerî yönetim, Kıbrıs’ta yol açtığı krizin ardından kendi içinde çözülmüş; sivil yönetime geçiş, büyük ölçüde ordu komutanları ve siyasal liderler arasındaki görüşmelerle gerçekleşmişti. Halkın kitlesel bir ayaklanmayla doğrudan iktidarı değiştirdiği söylenemezdi.
Politeknik ise farklı bir tarihsel özne sunuyordu. Öğrenciler, işçiler, köylüler ve onlara katılan binlerce insan, silahlı diktatörlüğe karşı kendi eylemleriyle mücadeleye girişmişti. Kasım 1973’ün bu özelliği, demokrasiye geçişin toplumsal hafızasında güçlü bir yer edinmesini sağladı. Politeknik’in temsil ettiği direniş, Temmuz 1974’teki rejim değişikliğinin siyasal niteliğinden farklı bir demokratik meşruiyet kaynağı oluşturuyordu.
Bu hafıza, Politeknik’in diktatörlüğü doğrudan devirdiği yanılsamasına da yol açabildi. Ayaklanmanın önemini açıklamak için ona yaratmadığı bir sonucu atfetmek gerekmiyordu.
Sembolün sınırları: Neyi hatırlıyoruz, neyi unutuyoruz?
Politeknik, diktatörlük karşıtı mücadelenin başlıca sembollerinden biri hâline gelirken, yedi yıllık askerî yönetimin bütün deneyimini temsil etmeye de başladı. Oysa diktatörlük yıllarında toplumun tutumu tek biçimli değildi. Direnenler, baskı altında sessiz kalanlar, siyasal faaliyetten uzak duranlar ve askerî yönetimi destekleyenler aynı ülkede yaşıyordu.
Bu tutumları birbirine karıştırmamak gerekir. Korku nedeniyle siyasal mücadeleden uzak durmak, rejime pasif biçimde uyum sağlamak, onun kurumlarında görev almak veya diktatörlüğü aktif biçimde desteklemek aynı tarihsel davranış değildir. Her birinin farklı koşulları, gerekçeleri ve sonuçları vardı.
Dimitris Antoniou, Kostis Kornetis, Anna-Maria Sichani ve Katerina Stefatos’un 2017 tarihli çalışması, ortak direniş zaferi anlatısının cuntaya gösterilen pasif kabulü ve iş birliğini görünmezleştirebildiğini vurgular. Bu nedenle Politeknik’in simgesel gücü, dönemin bütün toplumsal deneyimlerinin yerine geçmemelidir.
Ayaklanmanın kendi içindeki siyasal ve toplumsal çeşitlilik de benzer bir sorunla karşı karşıyaydı. Öğrenciler, işçiler, Megaralı köylüler, komünistler, sosyalistler ve bağımsız direnişçiler cuntanın karşısında buluşmuşlardı; ancak aynı siyasal geleceği tasarlamıyorlardı. Direnişe katılan herkesin aynı programı benimsediği düşüncesi, bu mücadelenin tarihsel zenginliğini azaltır.
Buna karşılık, hafızanın bütün bu farklılıkları baştan beri ortadan kaldırdığı da söylenemez. 1974’teki ilk yıldönümünde öğrenci komitesinin inşaat işçilerine, doktorlara ve Megaralılara özel olarak teşekkür etmesi, toplumsal katılımın görünür tutulmaya çalışıldığını gösteriyordu. ABD ve NATO karşıtı taleplerin sonraki yürüyüşlerde yaşamaya devam etmesi de ayaklanmanın antiemperyalist boyutunun bütünüyle silinmediğinin kanıtıydı.
Politeknik’in giderek genel bir öğrenci kahramanlığı anlatısıyla özdeşleştirilmesi, bütün anma geleneklerinin aynı olduğu anlamına gelmiyordu. Resmî törenlerin, öğrenci örgütlerinin, sendikaların ve farklı siyasal hareketlerin kurduğu hafıza anlatıları arasında ayrımlar bulunuyordu. Devletin demokratikleşme anlatısıyla hareketin toplumsal ve antiemperyalist talepleri de her zaman örtüşmüyordu.
1974’te ABD Büyükelçiliği, öğrencilerin NATO ve ABD karşıtı taleplerini Washington’a bildiriyordu. Altı yıl sonra, 1980’de, aynı büyükelçiliğe yürümek isteyenlerin önü polis barikatlarıyla kesildi; iki insan polis şiddeti sonucunda hayatını kaybetti.
Politeknik’in hafızası, diktatörlüğün yıkılmasından sonra da süren bu siyasal mücadelenin içinde şekillendi.
V. YARGI ÖNÜNDE POLİTEKNİK: TANIKLIKLAR, SORUMLULAR VE ADALETİN SINIRLARI
1975 sonbaharında, Atina yakınlarındaki Korydallos Cezaevi’nin duruşma salonunda Politeknik radyosunun ses kayıtları mahkemeye sunuldu. Kasım 1973’te öğrencilerin kendi imkânlarıyla kurduğu vericiden yayılan ve halkı diktatörlüğe karşı mücadeleye çağıran sesler, iki yıl sonra askerî yönetimin sorumlularının yargılandığı davanın delilleri arasındaydı. Merkez Birliği–Yeni Güçler Partisi’nin lideri Georgios Mavros, radyo yayınlarını içeren ses bandını mahkemeye teslim etmişti.
İki yıl önce emir verenlerle emirlere uyanlar artık sanık sıralarındaydı. Politeknik’in boşaltılmasını yöneten Tuğgeneral Thrasyvoulos Giovannis, demir kapıyı yıkan tankın komutanı Michail Gounelas, eski Atina Emniyet Müdürü Loukas Christoloukas, Georgios Papadopoulos ve Dimitrios İoannidis yargılananlar arasındaydı. Öğrenciler, yaralılar, öldürülenlerin yakınları ve olayları gören siviller ise mahkemede tanıklık ediyordu.
Tsevas soruşturmasından mahkeme salonuna
Yunanistan’da diktatörlüğün Temmuz 1974’te sona ermesinin ardından, Politeknik’in bastırılması sırasında işlenen suçlara ilişkin soruşturma başlatıldı. Atina Savcılığı, 5 Eylül 1974’te savcı Dimitris Tsevas’ı ön inceleme yürütmekle görevlendirdi. Tsevas, 14 Ekim’de tamamladığı raporunu savcılığa sundu.
Soruşturma yalnızca Politeknik’in kapısının tankla yıkılmasına odaklanmıyordu. Üniversitenin çevresindeki sokaklarda açılan ateş, ölümler, yaralanmalar, gözaltılar ve güvenlik güçlerinin uyguladığı şiddet de araştırılıyordu. Tsevas, tanık ifadeleri topladı, belgeleri inceledi, olay yerlerinde araştırmalar yaptı, ses kayıtlarını dinledi ve dönemin film görüntülerini değerlendirdi.
Rapor, kesin bir mahkeme hükmü değildi. Savcı, elde edilen bulguların ceza soruşturmasına temel oluşturup oluşturamayacağını araştırıyordu. Ancak bu çalışma, cuntanın bastırdığı ve denetimi altındaki basın aracılığıyla kendi anlatısına dönüştürmeye çalıştığı olayların hukuk önünde yeniden incelenmesinin yolunu açtı.
1967 darbesi, Politeknik’teki suçlar ve askerî polisin işkence uygulamaları ayrı davalarda ele alındı. Politeknik mahkemesinin görevi, Kasım 1973’teki belirli suçların faillerini ve sorumlularını saptamaktı.
Politeknik davası, 16 Ekim 1975’te Atina Beş Üyeli İstinaf Mahkemesinde, Korydallos Cezaevi’nde hazırlanan duruşma salonunda başladı. Mahkeme Başkanı İoannis Kousoulos’tu. Yaklaşık iki buçuk ay süren yargılamada 237 iddia ve 47 savunma tanığı dinlendi.
Sanıklar arasında askerî yönetimin en üst kademelerindeki isimlerle birlikte operasyonları yöneten subaylar, polis müdürleri ve şiddet uygulamakla suçlanan görevliler bulunuyordu. Suçlamalar arasında kasten öldürme, öldürmeye teşebbüs, ağır yaralama ve hukuka aykırı alıkoyma vardı.
Tanıkların anlattıkları, sanıkların savundukları
Mahkemede dinlenen tanıklar arasında 17 Kasım sabahı tankın kapıyı yıkması sırasında ağır yaralanan Kalliopi (Pepi) Rigopoulou da vardı. 23 Ekim 1975 tarihli duruşmada ifade veren Rigopoulou’nun tanıklığı, askerî müdahalenin doğrudan mağdurlarından birinin yaşadıklarını mahkemenin önüne taşıyordu. Öğrencilerin güvenli biçimde ayrılmak için yaptıkları görüşmeler ve askerlerin müdahalesi de duruşmalarda sorgulandı.
Tankın komutanı Michail Gounelas ise savunmasında, kapının açılması için tankın kullanılmasına itiraz ettiğini, ancak itirazlarının sonuçsuz kaldığını ileri sürdü. Tankı kendisinin kullandığını kabul ediyor, bu hareketin insan kaybına yol açabileceği konusunda uyarıda bulunduğunu savunuyordu. Gounelas’ın açıklamaları, askerî müdahalenin nasıl gerçekleştiğine ilişkin bilgi vermekle birlikte kendi sorumluluğunu sınırlandırmaya yönelik bir savunma olarak değerlendirilmelidir.
Duruşmalarda tankın kapıya ilerlediğini gösteren görüntüler de incelendi. Hollandalı gazeteci Albert Courant’ın kaydettiği film, olayın en önemli görsel belgelerinden biriydi. Mahkeme salonunda ayrıca cuntanın olaylardan sonra hazırladığı propaganda görüntüleri gösterildi. Böylece aynı olayın bir yanda kayda geçirilmiş görüntüleri, diğer yanda askerî yönetimin kamuoyuna sunmaya çalıştığı anlatısı bulunuyordu.
Tanıklıkların bir bölümü, öldürülen kişilerin son anlarını ortaya koyuyordu. 18 Kasım 1973’te Mihalis Myrogiannis’in öldürülmesinden sorumlu tutulan Albay Nikolaos Dertilis, suçlamayı reddediyordu. Ancak olay yerinde bulunan tanıkların ve askerî görevlilerin ifadeleri, mahkemenin farklı bir sonuca ulaşmasını sağladı.
Dertilis’in kullandığı askerî aracın şoförü Antonis Agritelis, mahkemede verdiği ifadede komutanının araçtan inerek kaçmaya çalışan bir gence ateş ettiğini anlattı. Dertilis, Agritelis’i tanımadığını ileri sürdü. Bunun üzerine asker, komutanının kullandığı sigara markasından çakmağına, yaşadığı eve kadar kişisel ayrıntıları anlatarak onun şoförü olduğunu ortaya koymaya çalıştı.
Dertilis’in savunması ile kendisine bağlı çalışmış askerin tanıklığı arasındaki bu karşılaşma, yargılamanın önemli anlarından biriydi. Mahkeme, Myrogiannis’in öldürülmesinden Dertilis’i sorumlu buldu ve hakkında müebbet hapis cezası verdi.
Yaralananların ifadeleri de müdahalenin niteliğini gösteriyordu. 2025’te dönemin duruşmalarını inceleyen bir gazete araştırmasında aktarıldığına göre, 16 Kasım’da Viktoria Meydanı yakınlarında bir telefon kulübesinden çıktıktan sonra yüzünden vurulan lise öğrencisi İrini Moustaka, kendisini yaralayan mermiyi mahkemeye getirmişti. Mermi yanağını ve dilini delerek çenesine saplanmıştı. Aynı araştırmada, balistik incelemenin merminin askerî bir silahtan çıktığını gösterdiği aktarılıyordu. Bu anlatının özgün duruşma tutanağına henüz ulaşılamamış olmakla birlikte, dönemin şiddetinin mahkemeye nasıl somut delillerle taşındığını gösteren önemli bir tanıklıktır.
Sanıkların savunmaları ise çoğu zaman emirlerin kapsamı ve sorumluluğun kimde olduğu çevresinde şekilleniyordu. Papadopoulos, askerî yönetimin başındaki konumuna rağmen kendisine atfedilen suçlardan sorumlu tutulamayacağını savunuyordu. Dimitrios İoannidis ise askerî birliklere gelişigüzel ateş açılmaması talimatı verildiğini ileri sürüyor, ölümlerin bir bölümünü seken mermilere ve askerî uygulamalar sırasında meydana gelebilecek hatalara bağlıyordu.
30 Aralık 1975: Mahkûmiyet kararları
Mahkeme, 30 Aralık 1975’te kararını açıkladı. Hakkında hüküm verilen 32 sanıktan 20’si mahkûm edildi, 12’si beraat etti. Cezalar beş aylık hapisten birden fazla müebbet hapse kadar değişiyordu.
En ağır cezalardan biri, 25 Kasım 1973 darbesinin lideri Dimitrios İoannidis’e verildi. Mahkeme, İoannidis’i yedi ayrı kasten öldürme suçuna azmettirmekten yedi müebbet, ayrıca 38 öldürmeye teşebbüs eylemine azmettirme ve başka suçlardan toplam 25 yıl hapis cezasına mahkûm etti.
Papadopoulos, kasten öldürme ve öldürmeye teşebbüs suçlarına yardım etmekten 25 yıl hapis cezası aldı. Nikolaos Dertilis ise Mihalis Myrogiannis’i kasten öldürmekten müebbet hapse mahkûm edildi.
Mahkemenin kararı, şiddeti yalnızca silahı kullanan kişilerin fiilleri üzerinden değerlendirmiyordu. Emir verenlerin, operasyonları yönetenlerin ve suçların gerçekleşmesine katkıda bulunanların sorumluluğu da yargılamanın konusuydu. İoannidis hakkındaki mahkûmiyet, komuta kademesinde bulunan bir kişinin doğrudan ateş açmamış olsa bile öldürme suçlarından azmettiren sıfatıyla sorumlu tutulabileceğini gösteriyordu.
Bu kararlar, Yunanistan’da diktatörlük sonrasında yürütülen hesaplaşmanın önemli sonuçları arasındaydı. Üstelik cuntanın başlıca yöneticileri açısından verilen ağır hapis cezaları yalnızca kâğıt üzerinde kalmadı. Papadopoulos, İoannidis ve Dertilis uzun yıllar cezaevinde kaldılar ve yaşamlarını mahpus olarak tamamladılar.
1977: Değişen hükümler, daralan sorumluluk
1975 kararının bazı bölümleri Yunanistan’ın en yüksek yargı mercii olan Areios Pagos tarafından bozuldu. Bunun üzerine yedi sanığın dosyası 20 Ocak–25 Şubat 1977 arasında yeniden görüldü.
İkinci yargılama, ilk kararın sonuçlarını önemli ölçüde değiştirdi. Eski Genelkurmay Başkanı Dimitrios Zagoriannakos, Konstantinos Mavroeidis, Pantelis Karagiannis, İoannis Kalyvas ve Vasileios Bouklakos beraat etti.
Daha önce üç müebbet ve 25 yıl hapis cezasına mahkûm edilen Stavros Varnavas’ın cezası 18 aya indirildi. Eski Atina Emniyet Müdürü Loukas Christoloukas’ın cezası ise yedi aya düşürüldü. Her iki sanık da yeni cezalarının gerektirdiği süreyi tutuklu olarak geçirdikleri için serbest bırakıldı.
Mahkûmiyet kararlarının üst mahkeme tarafından incelenmesi, hukukun olağan işleyişinin bir parçasıdır. Bir kararın değiştirilmiş olması tek başına hukuksuzluk kanıtı sayılamaz. Ancak ilk yargılamada ağır cezalara temel oluşturan eylemlerin ikinci yargılamada nasıl farklı değerlendirildiği, tarihsel ve hukuki açıdan açıklanması gereken bir soruydu.
1977’deki beraat ve ceza indirimleri muhalefetin tepkisini çekti. 27 Şubat tarihli Patris gazetesi, Merkez Birliği’nin devamı EDIK’in, Birleşik Demokratik Sol’un (EDA) ve KKE’nin kararları eleştiren açıklamalarını yayımladı.
Yargılamanın dışında kalanlar
Papadopoulos’un Ekim 1973’te başbakanlığa getirdiği Spyros Markezinis, Politeknik’in kanla bastırıldığı sırada hükûmetin başındaydı. Diktatörlüğü kontrollü bir siyasal açılımla sürdürmeyi amaçlayan bu hükûmet, askerî müdahaleyi engellememişti.
Markezinis, soruşturma sırasında verdiği ifadelerde askerî müdahaleye ilişkin kararların kendi yetki ve sorumluluğu dışında olduğunu savundu. Ancak dönemin belgelerine dayanan araştırmalar, sıkıyönetim kararının alınması ve hükûmetin askerî müdahaleye verdiği siyasal destek konusunda daha karmaşık bir tablo ortaya koyuyor.
1975 tarihli 677 sayılı sevk kararında Markezinis hakkında cezaî sorumluluk kurulmadı; başka bakanlarla ilgili sonraki girişimler de 1976’da sonuçsuz kaldı. Cezaî mahkûmiyetin bulunmaması, hükûmetin siyasal sorumluluğu tartışmasını ortadan kaldırmıyordu.
Daha geniş bir sınırlama, 1967 darbesinin yargılanması sırasında ortaya çıktı. 3 Ekim 1974 tarihli anayasal düzenleme, darbeyi gerçekleştiren başlıca failleri yargılamanın merkezine yerleştirdi. Bu tercih, darbenin ilk sorumlularını mahkûm etmeyi mümkün kılarken sonraki yıllarda askerî yönetimde görev alan çok sayıda sivil yöneticiyi ve kamu görevlisini aynı yargılama kapsamının dışında bıraktı.
İşkence davalarında da benzer sınırlamalar vardı. Diktatörlük döneminde işkence, Yunan ceza hukukunda bağımsız ve özel olarak tanımlanmış ağır bir suç değildi. Bu nedenle birçok sanık, görevi kötüye kullanma, hukuka aykırı alıkoyma ve yaralama gibi suçlamalarla yargılandı.
Uluslararası Af Örgütü, 1977’de yayımladığı Torture in Greece: The First Torturers’ Trial 1975 başlıklı raporda, Yunanistan’ın işkenceci görevlileri yargı önüne çıkarmasını önemli bir gelişme olarak değerlendirdi. Ancak örgüt, soruşturma açılmasının büyük ölçüde mağdurların bireysel başvurularına bırakılmasını, başvuru sürelerinin kısalığını, cezaların indirilmesini ve mağdurlara yeterli tazminat sağlanmamasını eleştirdi. Rapor, ilk işkence davasında adil yargılama ölçütlerine büyük ölçüde uyulduğunu kabul ederken, daha sonraki yargılamalarda aynı standartların korunmadığına da dikkat çekiyordu.
Kıbrıs darbesi ise ayrı bir sorun olarak kaldı. Dimitrios İoannidis yönetiminin 15 Temmuz 1974’te Makarios’a karşı gerçekleştirdiği darbeye ilişkin yargılama planlandı, fakat yapılmadı.
Konstantinos Karamanlis’in başbakanlığındaki hükûmet, 7 Mart 1975 tarihli Bakanlar Kurulu kararlarıyla Kıbrıs darbesine ilişkin ceza kovuşturmalarının ertelenmesinin hukuki dayanağını oluşturdu. 44 ve 45 sayılı kararlar, Adalet ve Millî Savunma bakanlarına, Yunanistan’ın uluslararası ilişkilerini etkileyebilecek suçlar hakkında soruşturma ve kovuşturmaları erteleme veya başlamış olanları durdurma yetkisi veriyordu.
2018’de Yunanistan ve Kıbrıs parlamentolarının ortak yayımladığı Φάκελος Κύπρου (Kıbrıs Dosyası) adlı resmî araştırmanın birinci cildi, bu kararların uygulamasını ayrıntılı biçimde ele alıyor. Kararların gerekçesi, soruşturmaların ve yargılamaların Yunanistan’ın diğer devletlerle ilişkilerinde sorun yaratabileceğiydi.
Tarihçi Evanthis Hatzivassiliou’nun Bakanlar Kurulu tutanaklarına dayanan araştırmasına göre, hükûmetin siyasal kaygıları arasında Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios’un adadaki aşırı sağ karşısındaki konumunu korumak da bulunuyordu. Makarios, Kıbrıs’taki kırılgan siyasal dengeler nedeniyle benzer yargılamaların açılmasını istemiyordu. Bu değerlendirme, kararın resmî gerekçesinden ayrı tutulmalıdır; ancak ertelemenin ardındaki siyasal hesapları anlamak bakımından önemlidir.
Türkiye’deki 12 Eylül darbesiyle karşılaştırma
Türkiye’de 12 Eylül 1980 darbesinin liderleri, 1982 Anayasası’nın geçici 15. maddesiyle uzun süre yargısal koruma altında kaldı. Bu koruma 2010 referandumuyla kaldırıldı.
Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya, 18 Haziran 2014’te müebbet hapse mahkûm edildi; ancak karar kesinleşmeden 2015’te öldüler ve hapis cezası çekmediler. Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi 12 Nisan 2019’da davayı düşürdü; mal varlıklarına el konulmasına ve rütbelerin geri alınmasına yer olmadığına karar verdi. Yargıtay 3. Ceza Dairesi bu kararı 31 Mayıs 2022’de onadı. Yunanistan’da başlıca cuntacılar uzun yıllar cezaevinde kalırken Türkiye’de darbe liderlerinin mahkûmiyetleri kesinleşmedi.
Mahkeme kararlarının ortaya koyduğu sınır
Politeknik davası devlet şiddetini mahkeme önüne taşıdı: tanıklar konuştu, belgeler incelendi, emir verenlerden bazıları mahkûm edildi. Ancak bütün siyasal ve kurumsal sorumlular yargılanmadı.
1973’te Politeknik radyosundan yükselen sesler, iki yıl sonra mahkemeye delil olarak sunuldu. Öğrencilerin halka yaptığı çağrılar artık askerî yönetimin susturabildiği yayınlar değildi. Fakat mahkeme salonunda duyulabilen bir sesin, bütün sorumluların hesap vermesini sağlamaya yetmediği de ortaya çıkmıştı.
VI. DEMOKRASİ GELDİ, TALEPLER NE OLDU? SİYASAL KAZANIMLAR VE SINIRLARI
Demokrasi yalnızca hükûmet kararıyla gelmedi
1974’teki demokratikleşmenin gerisinde, diktatörlük yıllarında komünistlerin, sosyalistlerin, öğrencilerin, işçilerin ve diğer muhaliflerin yürüttüğü mücadele vardı. Yeraltı yayınları, gizli toplantılar, öğrenci eylemleri ve uluslararası dayanışma ağları, baskı altında süren direnişin parçalarıydı.
Bu direnişin içinde farklı siyasal gelenekler bulunuyordu. Yunanistan Komünist Partisi (KKE), 1968’deki bölünmeden sonra ortaya çıkan KKE İç, Yurtsever Antidiktatörlük Cephesi (PAM), Demokratik Savunma (Demokratiki Amyna) ve Andreas Papandreu’nun sürgünde kurduğu Panhelenik Kurtuluş Hareketi (PAK), cuntaya karşı mücadele eden örgütler arasındaydı. Üniversitelerde ise Anti-EFEE, Rigas Feraios ve devrimci sol öğrenci grupları etkiliydi. Bu örgütlerin demokratikleşmeden ne anladıkları ve mücadele yöntemleri birbirinden farklıydı. Bazıları geniş bir demokratik ittifakı savunurken bazıları diktatörlüğün yıkılmasını sosyalist dönüşümün başlangıcı olarak görüyordu.
Politeknik’te örgütlü solun deneyimiyle kendiliğinden gelişen hareket karşılaştı. Bazı sol öğrenci örgütleri başlangıçta ihtiyatlı davranmış, işgal genişledikçe daha etkin katılmıştı. Hiçbir örgüt ayaklanmayı tek başına yönetmedi.
Kasım 1973’te ayaklanmanın bastırılması, bu örgütlenmeleri sona erdirmedi. 13 Şubat 1974’te KKE, Komünist Gençlik (KNE) ve Anti-EFEE üyelerine yönelik geniş çaplı tutuklamalar başladı. Mayıs ayında ise Yunanistan Devrimci Komünist Hareketi (EKKE) ve ona bağlı öğrenci örgütü AASPE’den 36 kişi, 4 Mayıs’ta düzenlenen operasyonla gözaltına alındı. Bu operasyonlar, Politeknik’in ardından sol hareketin yeniden örgütlenmeye çalıştığını ve cuntanın siyasal muhalefeti bastırmayı sürdürdüğünü gösteriyordu. Diktatörlük henüz sona ermemişti; ayaklanmanın ardından siyasal mücadele de devam ediyordu.
Siyasal yasakların kalkması: Bir kuşağın geri dönüşü
Temmuz 1974’te yönetim Konstantinos Karamanlis’in sivil hükûmetine devredildi. Sol örgütler geçiş hükûmetinde bulunmuyordu. İç Savaş sonrasından beri süren antikomünist dışlanmanın sona ermesi ve siyasal katılım hakkı, solun başlıca talepleri arasındaydı.
23 Eylül 1974 tarihli 59 sayılı yasama kararnamesiyle siyasal partilerin yeniden kurulmasına ve faaliyet göstermesine izin verildi. Böylece 1947’den beri yasaklı bulunan KKE de yasal siyaset alanına döndü. KKE ile 1968 bölünmesinden doğan, Avrupa komünizmine yakın KKE İç, farklı siyasal çizgilerde faaliyetlerini sürdürdü. Solun yasallaşması, Yunanistan’ın savaş sonrası tarihinde önemli bir kopuştu. Bir kuşak boyunca siyasal hayatın dışında tutulmuş komünistler, artık kendi kimlikleriyle örgütlenebilecek ve parlamentoda temsil edilebilecekti. 28 Eylül 1974’te Politeknik Koordinasyon Komitesi’nin 27 üyesi ile radyo sorumlusunun imzaladığı ikinci bildiride, ayaklanmanın hedeflerinin henüz gerçekleşmediği ve mücadelenin sürdüğü belirtiliyordu.
8 Aralık 1974 referandumunda monarşi kaldırıldı. 1975 Anayasası parlamenter cumhuriyeti ve temel demokratik hakları güvence altına aldı. Ancak yeni düzenin sınırları üzerinde uzlaşma sağlanmış değildi. Cumhurbaşkanına tanınan geniş yetkiler muhalefetin itirazlarına yol açarken, devletin güvenlik kurumlarında ve siyasal kültüründe antikomünist geçmişin izleri sürüyordu.
Komünistlerin yasal siyaset yapabilmesiyle onların tarihsel mücadelelerinin devlet tarafından meşru kabul edilmesi aynı anda gerçekleşmedi. Nazi işgaline karşı savaşmış, komünistlerin öncülüğündeki Ulusal Kurtuluş Cephesi (EAM) ve Yunanistan Halk Kurtuluş Ordusu’nun (ELAS) ulusal direnişteki rolünün resmen tanınması 1982’yi buldu. PASOK hükûmeti döneminde kabul edilen 1285/1982 sayılı Ulusal Direniş’in Tanınması Yasası, 1941–1944 yıllarında işgal güçlerine karşı mücadele eden ve daha önceki resmî tanımanın dışında bırakılmış örgütleri de kapsama aldı. İç Savaş sonrasında yerleşen antikomünist tarih anlayışının devlet düzeyinde değişmesi, siyasal yasakların kaldırılmasından sekiz yıl sonra gerçekleşiyordu.
Sol hareketin kendi içinde de yeni döneme ilişkin anlaşmazlıklar vardı. KKE ve KKE İç, demokratik kurumların güçlendirilmesine farklı siyasal programlarla yaklaşırken, parlamento dışındaki devrimci sol örgütler geçiş sürecini daha köklü bir toplumsal dönüşüm yaratmadığı gerekçesiyle eleştiriyordu. PASOK ise sosyalist değişim ve halk egemenliği söylemiyle giderek genişleyen bir seçmen kitlesine ulaştı ve 1981’de iktidara geldi.
Siyasal özgürlüklerin sınırı: Emek ve örgütlenme
1974’te siyasal yasakların kaldırılması, işçilerin çalışma koşullarını kendiliğinden değiştirmedi. Diktatörlük döneminde bastırılmış talepler, yeni siyasal ortamda grevler ve gösterilerle yeniden gündeme geldi. Politeknik’in «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» (Ekmek, Eğitim, Özgürlük) sloganı, artık parlamenter demokrasi koşullarında sürdürülen mücadelelerin de ortak ifadesiydi.
1 Eylül 1975’te Selanik’teki MEL kâğıt fabrikasının işçileri greve başladı. Ücret artışı, sağlıklı çalışma koşulları ve sendikal haklar için mücadele ediyorlardı. Ekim sonunda bir grup grevci Atina’ya gitti. 30 Ekim’de Politeknik’e çelenk bıraktılar; ardından parlamentoya yürüyerek taleplerini duyurmaya çalıştılar. Atina’daki başka işçi grupları da grevcilere destek verdi. Yaklaşık seksen gün süren grev, 18 Kasım 1975’te ücret artışları ve bazı hakların elde edilmesiyle sona erdi; sağlığa zararlı çalışma koşulları için ek ödeme gibi talepler ise karşılanmadı. MEL işçilerinin Politeknik’e bıraktığı çelenk, 1973 ayaklanmasının anısıyla yeni emek mücadeleleri arasındaki bağın somut bir örneğiydi.
İşçi hareketinin yeniden güçlenmesi, Karamanlis hükûmetiyle sendikalar arasında ciddi çatışmalara yol açtı. 1976’da çıkarılan 330 sayılı yasa, grev hakkının kullanılmasını sınırlandırıyor, siyasal grevlere ve dayanışma grevlerine kısıtlamalar getiriyor, işverenlere lokavt ilan etme hakkı tanıyordu. İşçi örgütleri yasaya karşı grevler ve gösteriler düzenledi. Siyasal özgürlüklerin yeniden tanındığı bir ülkede emekçilerin kolektif haklarının sınırlandırılması, demokratikleşmenin toplumsal alandaki gerilimlerini ortaya koyuyordu. Söz konusu yasa, 1982’de PASOK yönetiminin kabul ettiği 1264 sayılı yasanın 32. maddesiyle yürürlükten kaldırıldı.
Bu dönemde işçiler, yalnızca geleneksel sendikalar aracılığıyla değil, fabrikalarda oluşturdukları bağımsız komitelerle de örgütleniyordu. Politeknik’teki işçi meclisi deneyimiyle doğrudan özdeşleştirilemeyecek bu örgütlenmeler, işyerlerinde karar süreçlerine katılma ve çalışma koşullarını değiştirme arayışlarının sürdüğünü gösteriyordu. Ancak devletin sendikal faaliyetlere ilişkin sınırlamaları, bu mücadelenin önünde yeni engeller oluşturuyordu.
Üniversite ve kadın hareketi: Kısa bir bakış
Siyasal kazanımların toplumsal alana yayılması, üniversitelerde ve kadın hareketinde de gerilimli bir seyir izledi. 1975 Anayasası ücretsiz kamusal eğitim hakkını ve üniversitelerin özerkliğini güvence altına almıştı; ancak öğrenciler üniversite yönetiminde söz sahibi olmayı ve akademik özgürlüklerin genişletilmesini istiyordu. 1978’de kabul edilen 815 sayılı yükseköğretim yasasına karşı Aralık 1979’da başlayan işgaller, hükûmetin tartışmalı düzenlemelerden geri adım atmasını sağladı. 1982’de çıkarılan 1268 sayılı yasa, üniversitelerde geleneksel kürsü sistemini kaldırarak öğrencilerin yönetime katılımını genişletti.
Kadınların eşitlik mücadelesi de demokrasiye geçişin toplumsal içeriğini değiştirdi. 1975 Anayasası kadınlarla erkeklerin eşitliğini tanımıştı; ancak aile hukukunda erkek egemenliğini koruyan düzenlemeler sürüyordu. Aynı yıl Atina’da kurulan Kadınların Kurtuluşu Hareketi (KAG), bağımsız feminist örgütlenmenin öncülerinden oldu.
Komünist ve sosyalist partilerle ilişkili kadın örgütleri de eşitlik mücadelesinde yer alıyordu. 1983’te kabul edilen 1329 sayılı aile hukuku reformuyla aile reisliği ve çeyiz kurumu kaldırıldı, eşler arasında hukukî eşitlik güçlendirildi. Bu kazanımlarda kadın hareketinin yıllarca sürdürdüğü mücadelenin önemli payı vardı.
Parlamenter demokrasi siyasal hakları genişletmişti; ancak emek, eğitim ve toplumsal eşitlik taleplerinin karşılanması daha uzun mücadeleler gerektirdi.
VII. POLİTEKNİK’İN MİRASI: BUGÜNE KALAN MÜCADELE
17 Kasım 2025 sabahı, Politeknik Ayaklanması’nın 52. yıldönümünde Yunanistan Parlamentosu Başkanı Nikitas Kaklamanis, Atina Politeknik’in anıtına çelenk bıraktı. Parlamento, diktatörlüğe karşı mücadele edenleri anmak üzere bir dakikalık saygı duruşunda bulundu. Aynı gün öğrenciler, sendikalar, sol örgütler ve eski direnişçiler Atina sokaklarındaydı. Okullar ve üniversiteler kapalıydı, birçok işyeri çalışmıyordu; kentin merkezinde hayat fiilen durmuştu. On binlerce insanın katıldığı yürüyüşte eğitim, çalışma koşulları ve demokratik haklara ilişkin güncel talepler de dile getirildi.

Politeknik artık Yunanistan’ın resmî demokratik hafızasının bir parçasıydı. Ancak ayaklanmanın mirası, yıldönümlerinde yapılan törenlerle sınırlı kalmadı. Özellikle üniversitelerin özerkliği, akademik özgürlükler ve öğrencilerin siyasal örgütlenme hakları, sonraki yıllarda da tartışma konusu olmayı sürdürdü.
1982’de yasayla düzenlenen üniversite dokunulmazlığı (πανεπιστημιακό άσυλο), akademik özgürlüklerin korunması bakımından önemli bir güvenceydi. Ancak sonraki yıllarda değişikliğe uğradı. 2019’da çıkarılan 4623 sayılı yasanın 64. maddesi, üniversite alanlarında kolluk kuvvetlerinin yetkilerini genişletti. Hükûmet düzenlemeyi güvenliğin sağlanması ve suçla mücadele gerekçesiyle savunurken öğrenci örgütleri ve akademik çevrelerin bir bölümü bunu üniversitelerin tarihsel demokratik kazanımlarının geriletilmesi olarak değerlendirdi. Yasa akademik özgürlüğün anayasal güvencesini kaldırmıyordu; ancak bu özgürlüğün üniversite içinde nasıl korunacağı konusundaki anlaşmazlığı yeniden gündeme getiriyordu.
Kasım 2025’te Atina Ulusal Teknik Üniversitesi’nin idari personel sendikası, Politeknik yıldönümü dolayısıyla yayımladığı bildiride üniversite dokunulmazlığının yeniden tanınmasını, kamusal ve parasız eğitimin korunmasını, çalışma hakkını ve demokratik özgürlükleri savunuyordu. Yarım yüzyıldan uzun bir zaman önce ortaya çıkan talepler, değişen toplumsal koşullar içinde yeniden dile getiriliyordu. Üniversiteler artık askerî diktatörlük altında değildi; fakat eğitim hakkının kapsamı, devletin müdahale yetkileri ve üniversite topluluğunun özgürlükleri üzerine siyasal mücadele sürüyordu.
Politeknik’in bugünkü anlamı üzerinde de tek bir görüş bulunmuyor. Resmî kurumlar ayaklanmayı demokratik düzenin kuruluşundaki tarihsel rolüyle anarken, sol örgütler ve toplumsal hareketler onun karşılanmamış taleplerini öne çıkarıyor. Genç kuşakların bir bölümü için Politeknik, geçmişte kazanılmış özgürlüklerin anısı kadar, bugünün siyasal ve toplumsal sorunlarına karşı mücadele etmenin de referanslarından biri. Bu farklı yorumlar, ayaklanmanın tarihsel önemini ortadan kaldırmıyor; geçmişin hangi taleplerinin bugün sahiplenildiğini görünür kılıyor.
17 Kasım 2025’teki yürüyüş sırasında yaşanan kısa bir olay, bu ilişkinin somut bir örneğiydi. PASOK’a yakın öğrenci örgütü PASP’ın üyeleri, 1973 ayaklanmasından kalan kan lekeli tarihî Yunan bayrağını taşıyarak ABD Büyükelçiliğine doğru ilerliyordu. Kortej, Sintagma Meydanı’nda, 28 Şubat 2023’teki Tempi tren faciasında hayatını kaybeden 57 kişinin isimlerinin yazılı olduğu anma noktasının önünde durdu. Öğrenciler sloganlar attı, ardından yürüyüşlerine devam etti.
1973’te silahsız insanlara ateş açan askerî diktatörlükle Tempi’de yaşanan demiryolu felaketi tarihsel olarak aynı olaylar değildi. Ancak Tempi’de yakınlarını kaybeden ailelerin adalet ve sorumluların hesap vermesi için sürdürdükleri mücadele, Politeknik’in hafızasıyla o gün aynı meydanda buluşmuştu.
1973’ün kan lekeli bayrağı, elli iki yıl sonra başka bir kuşağın kayıplarının isimleri önünde bir süre durdu. Ardından öğrenciler bayrağı yeniden omuzlarına alarak yürüyüşü sürdürdüler.
KAYNAKLAR
1. Atina Üniversitesi, Antidiktatörlük Mücadelesi Arşivi (1967–1974). Χρονολόγιο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου (Politeknik Ayaklanmasının Kronolojisi). 14–17 Kasım 1973 olayları, öğrenci örgütlenmeleri, radyo yayınları, işçilerin katılımı ve dönemin siyasal sloganları; 15, 17 ve 24 Kasım 1974 olayları, Kaisariani yürüyüşü ve ilk yıldönümü anmaları. https://antidiktatorikos.uoa.gr/chronologies/
2. Politeknik İşgal Koordinasyon Komitesi. Ανακοίνωση της Συντονιστικής Επιτροπής, 16 Kasım 1973. Cuntanın devrilmesi, halk egemenliği, ulusal bağımsızlık ve genel grev çağrıları hakkındaki özgün bildiri. Atina Üniversitesi Antidiktatörlük Mücadelesi Arşivi. https://antidiktatorikos.uoa.gr/documents/
3. Yunanistan Devlet Radyo ve Televizyon Kurumu (ERT). Εδώ Πολυτεχνείο, 1973–2023. Politeknik radyosunun ses kayıtları, 14–17 Kasım fotoğrafları, tanıklıklar ve dönem belgeleri. https://archive.ert.gr/edo-polytechneio-1973-2023/
4. Yunanistan Devlet Radyo ve Televizyon Kurumu (ERT). Αναζητώντας τη χαμένη εικόνα: Ημέρες Πολυτεχνείου (Kayıp Görüntünün İzinde: Politeknik Günleri), 1994. Megara köylülerinin topraklarının kamulaştırılmasına karşı mücadelesini ve Politeknik’e katılımlarını gösteren arşiv görüntülerini içeren belgesel.
5. Yunanistan Toplumsal Tarih Arşivleri (ΑΣΚΙ). Το χρονικό της εργατικής συνέλευσης του Πολυτεχνείου (Politeknik İşçi Meclisinin Kronolojisi). Sosyalist Devrimci Mücadele tarafından yayımlanan 14 sayfalık tarihsel belge. Arşiv katalog numarası: 17091. https://askiarchives.eu/show/63473
6. Lilian Voudouri Müzik Kütüphanesi. Εδώ Πολυτεχνείο – Εδώ Πολυτεχνείο. 17 Kasım 1973 tarihli Apogevmatini gazetesinde Nikos Xylouris ve Stavros Xarchakos’un Politeknik’teki öğrencilerle birlikte «Πότε θα κάνει ξαστεριά» türküsünü söylediğini belgeleyen fotoğraflı haber; Politeknik direnişinin müzikal belgeleri. https://mmb.org.gr/el/edo-polytehneio-edo-polytehneio
7. Kapsomenos, Eratosthenis G. «Κρητικά δημοτικά τραγούδια για τη δικτατορία και το Πολυτεχνείο» (Diktatörlük ve Politeknik Üzerine Girit Halk Türküleri). Ο Πολίτης, sayı 11, Haziran–Temmuz 1977, s. 55–62. Özellikle s. 59–60: «Πότε θα κάνει ξαστεριά» türküsünün 1965 ve 1973 siyasal mücadelelerine uyarlanmış biçimleri. https://politis.eu.org/images/pdf/1977_011.pdf
8. Kallivretakis, Leonidas (2004). «Πολυτεχνείο ’73: Το ζήτημα των θυμάτων: Νεκροί και τραυματίες» (Politeknik 1973: Kurbanlar Meselesi, Ölüler ve Yaralılar). Πολυτεχνείο ’73: Ρεπορτάζ με την Ιστορία, Cilt 2, Atina: Ekdoseis Filippoti, s. 38–55. Yunanistan Ulusal Araştırmalar Vakfı. Belgelenmiş 24 ölüm vakası, kurbanların kimlikleri, yaşları ve ölüm koşulları. https://helios.eie.gr/helios/handle/10442/8782
9. Tsevas, Dimitris (14 Ekim 1974). Πόρισμα για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου (Politeknik Olayları Hakkında Soruşturma Raporu). Tanık ifadeleri, film ve ses kayıtları, güvenlik güçlerinin müdahalesi ve ön soruşturmanın bulguları. https://el.wikisource.org/wiki/Πόρισμα_για_το_Πολυτεχνείο
10. Yunanistan Devlet Radyo ve Televizyon Kurumu (ERT) (17 Ekim 2023). «Η Δίκη του Πολυτεχνείου – Οκτώβριος 1975» (Politeknik Davası, Ekim 1975). Duruşmaların görüntülerini içeren 1982 tarihli televizyon programı; sanık ve tanık ifadeleri, Georgios Mavros’un radyo kaydını mahkemeye sunması ve kararın açıklanması.
11. Bovary (17 Kasım 2022). «Εδώ Πολυτεχνείο: Η φωνή πίσω από την ιστορικότερη φράση της 17 Νοεμβρίου» (Burası Politeknik: 17 Kasım’ın Tarihsel Çağrısının Ardındaki Ses). Dimitris Papachristos’un tankların müdahalesi sırasında askerlere yaptığı çağrının ses kaydı ve Yunanca aktarımı. https://www.bovary.gr/faces/i-foni-piso-apo-tin-istoriki-frasi-17-noembri
12. Marinou, Dionysia (13 Kasım 2023). «Πολυτεχνείο: Ο άνθρωπος που ήταν εκεί» (Politeknik: Orada Bulunan Adam). Ta Nea. Hollandalı gazeteci Albert Courant’ın tankın üniversite kapısını yıktığı anı gösteren 35 saniyelik film kaydı ve olayların görsel belgelenmesi. https://www.tanea.gr/2023/11/13/interviews/o-anthroposcrpou-itan-ekei-online/
13. Nedos, Vasilis (23 Kasım 2008). «Η ιστορία της ματωμένης σημαίας του Πολυτεχνείου» (Politeknik’in Kanlı Bayrağının Hikâyesi). Kathimerini. Nadia Valavani’nin tanıklığı, bayrağın Vradini gazetesi sahibi Tzortzis Athanasiadis’e ulaşması, EFEE ve PASP tarafından korunması. https://www.kathimerini.gr/politics/341192/i-istoria-tis-matomenis-simaias-toypolytechneioy
14. To Vima (16 Kasım 2022). «Πολυτεχνείο: Η ιστορία της αιματοβαμμένης σημαίας» (Politeknik: Kana Bulanmış Bayrağın Tarihi). Bayrağın 1973 sonrasında korunması, öğrenci örgütlerine geçişi ve tarihsel tanıklıklar. https://www.tovima.gr/2022/11/16/politics/polytexneio-i-istoria-tisaimatovammenis-simaias
15. To Vima (17 Kasım 2019). «Η ιστορία πίσω από την κεφαλή του Πολυτεχνείου» (Politeknik’in Baş Heykelinin Arkasındaki Hikâye). Memos Makris’in heykelinin kökeni ve Nikos Svoronos ile ilişkisi. Haber
16. To Vima (13 Kasım 2026). «Πολυτεχνείο: Νεότερα μνημεία η πύλη και η χάλκινη κεφαλή Σβορώνου» (Politeknik: Kapı ve Svoronos’un Bronz Başı Tarihsel Anıt Olarak Tanındı). 12 Kasım 2026 tarihli anıt statüsü kararı ve heykelin niteliği.
Haber
17. Tzortzis, Ioannis (2014). “1973: The Metapolitefsi That Never Was.” Byzantine and Modern Greek Studies, 38(1), s. 114–129. Papadopoulos’un kontrollü siyasal açılımı ve Markezinis girişimi. DOI
18. Tzortzis, Ioannis (2020). Greek Democracy and the Junta: Regime Crisis and the Failed Transition of 1973. Londra: Bloomsbury Academic. İoannidis’in darbe hazırlıklarının Politeknik Ayaklanması’ndan önce başladığı ve Kasım sonunun hedeflendiği değerlendirmesi.
19. Makarios III (2 Temmuz 1974). Yunanistan Cumhurbaşkanı Faidon Gizikis’e mektup. Kıbrıs Millî Muhafız Ordusu’ndaki Yunan subaylarının faaliyetleri ve geri çekilmeleri talebi. Mektubun İngilizce çevirisi ABD Congressional Record, 22 Temmuz 1974, s. 24473’te yayımlanmıştır. ABD Kongre tutanağı
20. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (19 Temmuz 1974). Official Records, 1780.toplantı, S/PV.1780. Başpiskopos Makarios’un Kıbrıs darbesine ilişkin konuşmasının resmî tutanağı. BM tutanağı
21. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (20 Temmuz 1974). Resolution 353 (1974), S/RES/353(1974). Ateşkes, dış askerî müdahaleye son verilmesi ve Kıbrıs’ın anayasal düzeninin yeniden kurulması çağrısı. BM Dijital Kütüphanesi
22. Birleşmiş Milletler Kıbrıs Barış Gücü (UNFICYP). “Events in the Summer of 1974.” Temmuz ve Ağustos 1974 gelişmelerinin BM resmî kronolojisi. UNFICYP kronolojisi
23. Yunanistan Parlamentosu ve Parlamento Vakfı (2014). «Η Δημοκρατία δικαίω ουδέποτε κατελύθη: 40 χρόνια από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας» (Demokrasinin Yeniden Kuruluşunun 40. Yılı). 2014 tarihli sergi ve kataloğun resmî tanıtımı; sergi kataloğunun tam metni incelenmemiştir. Parlamento resmî sergi sayfası
24. ABD Dışişleri Bakanlığı (29 Haziran 1974). “Telegram From the Department of State to the Embassies in Greece and Cyprus.” Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Cilt XXX, belge 77. İoannidis’in Makarios’u devirmeye yönelik planları hakkında Washington’un bilgi sahibi olduğunu gösteren diplomatik telgraf. Özgün belge (FRUS 77)
25. Hyland, William (10 Eylül 1974). “Cyprus Coup Post Mortem.” Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Cilt XXX, belge 148. Kissinger’a gönderilen istihbarat değerlendirmesi. Özgün belge (FRUS 148)
26. Seferiades, Serafeim I. (2010). «Ο άδηλος ρόλος των συλλογικών δράσεων στην ελληνική καθεστωτική αλλαγή (1974): Προκαταρκτικές σκέψεις για το Πολυτεχνείο» (1974 Yunanistan Rejim Değişikliğinde Kolektif Eylemlerin Görünmeyen Rolü). Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, sayı 36, s. 119– 133. Makale 2017’de dijital ortama aktarılmıştır. DOI
27. ABD’nin Atina Büyükelçiliği (21 Kasım 1974). Polytechnion Panegyric. Diplomatik telgraf, ATHENS 8359. İlk yıldönümü komitesinin talepleri, inşaat işçilerine ve Megaralılara teşekkür, Amerikan Büyükelçiliğinin anmalara ilişkin değerlendirmesi. https://search.wikileaks.org/plusd/cables/1974ATHENS08359_b.html
28. Yunanistan Parlamentosu. Εκλογικά Αποτελέσματα (Seçim Sonuçları). 1974, 1977 ve 1981 parlamento seçimlerinin resmî sonuçları. https://www.hellenicparliament.gr/en/Vouli-ton-Ellinon/ToPolitevma/Ekloges/Eklogika-apotelesmata-New
29. Hatzivassiliou, Evanthis (2022). “The Ghost of Trials Past: Transitional Justice in Greece, 1974–1975.” Contemporary European History, 31, s. 286–298. Darbe yargılamalarının hukuksal çerçevesi, devletin hesaplaşma politikaları ve Kıbrıs dosyasının ertelenmesi. https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-europeanhistory/article/ghost-of-trials-past-transitional-justice-in-greece-19741975/0040E8AA37D5913B4C8B2C0722CC05C8
30. Papaeti, Anna (2023). “The Songs of Fire (1975): Sonic Narratives of Resistance and Collective Memory.” Twentieth-Century Music. Diktatörlük sonrası konserler, Kıbrıs dayanışması ve müziğin kolektif hafızadaki rolü. https://www.cambridge.org/core/journals/twentieth-centurymusic/article/songs-of-fire-1975-sonic-narratives-of-resistance-and-collectivememory/EA0A3A26A6F6B2C065697BBFA62CB667
31. Mikis Theodorakis Araştırma ve Eser Rehberi. Χρονολόγιο 1971–1980. 1974 Karaiskakis Stadyumu konserleri, Yannis Ritsos’un katılımı ve Nikos Koundouros’un Τραγούδια της Φωτιάς belgeseli. https://mikisguide.gr/xronologio-1971-1980/
32. NATO (20 Ekim 1980). “Reintegration of Greek Forces into the Integrated Military Structure of the Alliance.” Yunanistan’ın NATO’nun bütünleşik askerî komuta yapısına dönüşüne ilişkin resmî kayıt. https://www.nato.int/en/news-andevents/articles/news/1980/10/20/reintegration-of-greek-forces-into-theintegrated-military-structure-of-the-alliance
33. Papapolyviou, Petros (23 Kasım 2020). «Σαράντα χρόνια από τον θάνατο του Ιάκωβου Κουμή» (Iakovos Koumis’in Ölümünün Kırkıncı Yılı). 16 Kasım 1980’deki polis saldırısı ve Koumis’in 23 Kasım’daki ölümü. https://papapolyviou.com/2020/11/23/3857-saranta-hroniia-apo-ton-thanatotou-iakovou-koumi
34. Syrigos, Angelos ve Evanthis Hatzivassiliou (26 Kasım 2023). «Ποιος καθιέρωσε τον εορτασμό του Πολυτεχνείου;» (Politeknik Anmasını Kim Kurumsallaştırdı?). Kathimerini. 434/1976 ve 1543/1985 sayılı yasalar ile 1981’de okullardaki anma kararının tarihçesi. https://www.kathimerini.gr/opinion/562749331/poioskathierose-ton-eortasmo-toy-polytechneioy/
35. Voglis, Polymeris ve Eleni Paschaloudi (17 Kasım 2023). “Why Don’t We Celebrate July 24, 1974?” eKathimerini. Politeknik’in demokrasiye geçişin merkezi sembolüne dönüşmesi ve 24 Temmuz’un farklı biçimde hatırlanması. https://www.ekathimerini.com/opinion/1225056/why-dont-we-celebrate-july-24-1974/
36. Iossifidis, Miranda Jeanne Marie (2020). “Spaces of Transmission: Storytelling and Remembrance of the 1973 Athens Polytechnic Uprising.” City, Culture and Society, 22, makale 100355. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877916620300370
37. Nora, Pierre (1989). “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire.” Representations, 26, s. 7–24. https://doi.org/10.2307/2928520
38. Antoniou, Dimitris; Kostis Kornetis; Anna-Maria Sichani ve Katerina Stefatos (2017). “Introduction: The Colonels’ Dictatorship and Its Afterlives.” Journal of Modern Greek Studies, 35(2), s. 281–306. Diktatörlük hafızası, direniş anlatıları ve geçmişle hesaplaşmanın sınırları. https://doi.org/10.1353/mgs.2017.0021
39. Kornetis, Kostis (2013). Children of the Dictatorship: Student Resistance, Cultural Politics, and the “Long 1960s” in Greece. New York: Berghahn Books. Öğrenci hareketinin siyasal kültürü ve diktatörlük sonrası tarihsel mirası. https://www.berghahnbooks.com/title/KornetisChildren
40. Rodakis, Periklis (yayın yönetmeni) (1976). Οι δίκες της χούντας: Η Δίκη του Πολυτεχνείου, Πλήρη Πρακτικά (Cunta Davaları: Politeknik Davasının Tam Tutanakları). Beş cilt. Atina: Demokratikoi Kairoi. Bibliyografik kaydı doğrulanmıştır; tam metni doğrudan incelenmemiştir. Bibliyografik kayıt
41. Patris (31 Aralık 1975). Politeknik davasının kararına ilişkin dönem haberi. Yirmi mahkûmiyet, on iki beraat ve sanıklara verilen cezaların dökümü. https://vikelaiaepapers.heraklion.gr/wp-content/uploads/ocr_files/patris/8818.pdf
42. To Vima (16 Ekim 2025). «Η Δίκη του Πολυτεχνείου: Τι είχε διατάξει η Χούντα και πώς απολογήθηκε» (Politeknik Davası: Cunta Ne Emretmişti ve Nasıl Savunma Yaptı?). Dönemin gazete haberlerine dayanan arşiv araştırması. https://www.tovima.gr/2025/10/16/istoriko-arxeio/i-diki-tou-polytexneiou-tieixe-diataksei-i-xounta-kai-pos-apologithike
43. Drogkaris, Christos (17 Kasım 2025). «Τι έγινε στη δίκη για το Πολυτεχνείο…» (Politeknik Davasında Neler Yaşandı?). Protothema. İrini Moustaka’nın yaralanması, Antonis Agritelis’in Dertilis’e ilişkin tanıklığı ve duruşmalarda ele alınan deliller. https://www.protothema.gr/stories/article/1727815/ti-egine-stidiki-gia-to-polutehneio-oi-duo-xenoi-ta-dunhill-tou-dertili-kai-o-ektelestis-meto-tsigaro/
44. In.gr (16 Ekim 2020). «Αρχίζει η ιστορική Δίκη του Πολυτεχνείου» (Tarihsel Politeknik Davası Başlıyor). 1975 mahkûmiyetlerinin hukuki gerekçeleri ve verilen cezaların dökümü. https://www.in.gr/2020/10/16/stories/features/istoriki-dikitou-polytexneiou-16-10-1975/
45. Katiousa (17 Kasım 2019). «Οι δύο δίκες του Πολυτεχνείου και οι ποινές που (δεν) έφαγαν οι πρωταίτιοι» (Politeknik’in İki Davası ve Sorumluların Aldığı ya da Çekmediği Cezalar). 1975 mahkûmiyetleri ve 1977 yeniden yargılamasının sonuçları. https://www.katiousa.gr/istoria/oi-dyo-dikes-tou-polytechneiou-kaioi-poines-pou-den-efagan-oi-protaitioi/
46. Patris (27 Şubat 1977). «Τα Κόμματα της Αντιπολιτεύσεως κατά της αποφάσεως του Εφετείου» (Muhalefet Partileri İstinaf Mahkemesinin Kararına Karşı). 1977 beraat ve ceza indirimlerine yönelik muhalefet açıklamalarını içeren dönem haberi. https://vikelaia-epapers.heraklion.gr/wpcontent/uploads/ocr_files/patris/9165.pdf
47. Kostopoulos, Tasos (2017). «Πώς γλίτωσε ο Μαρκεζίνης» (Markezinis Nasıl Kurtuldu?). Efimerida ton Syntakton. Markezinis’in soruşturmadaki savunmaları, 677/1975 sayılı sevk kararı ve sonraki yargısal süreç. https://www.efsyn.gr/arheio/fantasma-tis-istorias/117303_pos-glitose-omarkezinis
48. Yunanistan Parlamentosu ve Kıbrıs Temsilciler Meclisi (2018). Φάκελος Κύπρου, I. Cilt: Τα Πορίσματα (Kıbrıs Dosyası: Raporlar). 7 Mart 1975 tarihli Bakanlar Kurulu kararları, Kıbrıs darbesine ilişkin kovuşturmaların ertelenmesi ve dönemin resmî gerekçeleri. https://www.parliament.cy/images/media/redirectfile/fakelos_kyprou_tomos1.pdf
49. Uluslararası Af Örgütü (1977). Torture in Greece: The First Torturers’ Trial 1975. İşkence davalarının sonuçları, mağdurların başvuru koşulları, cezaların indirilmesi ve tazminat sorunları. https://www.amnesty.org/en/wpcontent/uploads/2021/06/eur250071977eng.pdf
50. Anadolu Ajansı (İsmet Karakaş, 31 Mayıs 2022). “Yargıtay, Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya hakkındaki kararını verdi.” Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesinin 2019 tarihli kararı ve Yargıtay 3. Ceza Dairesinin 2022 tarihli onaması. https://mobile.aa.com.tr/tr/gundem/yargitay-kenan-evren-ve-tahsin-sahinkayahakkindaki-kararini-verdi/2602227
51. Yunanistan Parlamentosu (2025). Το δικό μας Σύνταγμα 1975–2025 / A Constitution of Our Own. 1974 seçimleri, 59/1974 sayılı kararname, cumhuriyet referandumu ve anayasal dönüşüm. https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/8c3e9046-78fb-48f4-bd82-bbba28ca1ef5/Κατάλογος.pdf
52. Yunanistan, 59/1974 sayılı yasama kararnamesi. Περί συστάσεως και επαναλειτουργίας πολιτικών κομμάτων (Siyasal Partilerin Kurulması ve Yeniden Faaliyet Göstermesi Hakkında). Resmî Gazete, A΄ 250, 23 Eylül 1974.
53. Politeknik Koordinasyon Komitesi (28 Eylül 1974). «Η 2η Ανακοίνωση της Συντονιστικής Επιτροπής» (Koordinasyon Komitesinin İkinci Bildirisi). Komitenin 27 üyesi ve radyo sorumlusu tarafından imzalanan belge, demokratik geçişten sonraki karşılanmamış talepleri ele alıyor. Atina Üniversitesi Antidiktatörlük Mücadelesi Arşivi. Özgün belge ve açıklaması
54. Yunanistan, 1285/1982 sayılı yasa. Για την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης του Ελληνικού Λαού εναντίον των στρατευμάτων κατοχής 1941–1944 (Yunan Halkının İşgal Güçlerine Karşı Ulusal Direnişinin Tanınması Hakkında). Resmî Gazete, A΄ 115, 20 Eylül 1982. https://mylex.aade.gr/eli/pri/law/1982/09/20/1285/complex
55. Ioannidis, Stefanos (2019). Το Κίνημα των Εργοστασιακών Επιτροπών, 1974–1981 (Fabrika Komiteleri Hareketi, 1974–1981). Doktora tezi, Atina Üniversitesi. MEL grevi, işçi komiteleri ve sendikal mücadeleler. https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2880772/file.pdf
56. Kyriakoulas, Panagiotis (2024). 1900–2020: Ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα (1900–2020: Yunan Sendikal Hareketi). Atina: INE GSEE, ISBN 978-618-5668-99-0. MEL grevinin 1 Eylül 1975’te başladığını ve 78 gün sürdüğünü belirten sendikal tarih çalışması. Sendikal tarih çalışması
57. Serdedakis, Nikos (2007). Democratization and Collective Action in Post-Junta Greece (1974–1981). ECPR Pisa Konferansı. Demokrasiye geçiş ve toplumsal hareketler. https://www.academia.edu/481373/Democratization_and_Collective_Action_in_Post_Junta_Greece_1974_1981_
58. Yunanistan, 330/1976 sayılı yasa. Περί επαγγελματικών σωματείων και ενώσεων και διασφαλίσεως της συνδικαλιστικής ελευθερίας (Meslek Sendikaları ve Birlikleri ile Sendikal Özgürlüğün Güvence Altına Alınması Hakkında). Resmî Gazete, A΄ 129, 29 Mayıs 1976. https://www.kodiko.gr/nomothesia/document/328426/nomos-330-1976
59. Yunanistan, 1264/1982 sayılı yasa. Για τον εκδημοκρατισμό του συνδικαλιστικού κινήματος και την κατοχύρωση των συνδικαλιστικών ελευθεριών των εργαζομένων (Sendikal Hareketin Demokratikleştirilmesi ve İşçilerin Sendikal Özgürlüklerinin Güvence Altına Alınması Hakkında). Özellikle 32. madde. Resmî Gazete, A΄ 79, 1 Temmuz 1982. https://www.e-nomothesia.gr/index.php/n-1264-1982.html
60. To Vima (15 Kasım 2014). «Καταλήψεις σχολείων: Μια νέα μορφή κινητοποίησης» (Okul İşgalleri: Yeni Bir Eylem Biçimi). 1979 öğrenci hareketi ve 815/1978 sayılı yasa. https://www.tovima.gr/2014/11/15/opinions/katalipseis-sxoleiwn-miasnea-morfi-kinitopoiisis/
61. ABD Kongre Kütüphanesi (Kayahan Cantekin, Kasım 2019). “Greece: Higher Education Reforms and University Asylum.” 1982–2019 yılları arasında üniversite dokunulmazlığı rejiminin kuruluşunu, değişimini ve 2019’da kaldırılışını inceleyen hukukî araştırma. Kongre Kütüphanesi incelemesi
62. Yunanistan Parlamento Vakfı. Από τις γυναικείες οργανώσεις στις ομάδες γυναικών (Kadın Örgütlerinden Bağımsız Kadın Gruplarına). 1974 sonrası feminist hareket ve KAG. https://foundation.parliament.gr/el/apo-tis-gynaikeiesorganoseis-stis-omades-gynaikon
63. Papademetriou, Theresa (1985). “Marriage and Marital Property under the New Greek Family Law.” International Journal of Legal Information, 13(3–4), s. 1–40. 1329/1983 sayılı aile hukuku reformu. https://doi.org/10.1017/S0731126500018709
64. NATO. Greece and NATO. Yunanistan’ın 1974’te bütünleşik askerî komuta yapısından çekilmesi ve 1980’de geri dönmesi. https://nato.int/en/about-us/natohistory/history-by-theme/my-country-and-nato/greece-and-nato
65. Yunanistan Parlamentosu (17 Kasım 2025). Politeknik Ayaklanması’nın 52. yıldönümünde Parlamento Başkanı Nikitas Kaklamanis’in anıta çelenk bırakması ve Mecliste gerçekleştirilen anma. https://www.hellenicparliament.gr/enimerosi/grafeio-typou/deltiatypou/?press=bf37b886-6885-4997-bfc1-b398009f54e9
66. Kathimerini (17 Kasım 2025). “Polytechnic University Flag Carried to US Embassy in Athens for November 17 Anniversary.” Tarihî bayrağın taşınması, Tempi kurbanlarının anma noktasında durulması ve yürüyüşün devamı. https://www.ekathimerini.com/news/1287039/polytechnic-university-flagcarried-to-us-embassy-in-athens-for-november-17-anniversary
67. To Vima (17 Kasım 2025). «Πολυτεχνείο: 35 προσαγωγές, 13 συλλήψεις, όσα έγιναν» (Politeknik: Gözaltılar, Tutuklamalar ve Yaşananlar). Yürüyüş ve Sintagma Meydanı’ndaki sembolik duruşa ilişkin haber. https://www.tovima.gr/2025/11/17/society/polytexneio-oloklirothike-i-poreiakanonika-i-kykloforia-43-prosagoges-11-syllipseis
68. Yunanistan, 4623/2019 sayılı yasa, madde 64. Üniversitelerde akademik özgürlükler ve kolluk kuvvetlerinin yetkilerine ilişkin düzenleme. Resmî Gazete, A΄ 134, 9 Ağustos 2019. https://www.taxheaven.gr/law/4623/2019/arthro/64
69. Yunanistan Eğitim ve Din İşleri Bakanlığı (5 Ağustos 2019). Eğitim Bakanı Niki Kerameos’un üniversite dokunulmazlığına ilişkin yasa değişikliğini savunduğu parlamento komisyonu konuşması. https://www.minedu.gov.gr/aei-9/nomothesia-aei/1183-grafeio-typou/news/42474-05-08-19-i-ypourgospaideias-kai-thriskevmaton-niki-kerameos-sti-vouli-2
70. Atina Ulusal Teknik Üniversitesi İdari Personel Sendikası (13 Kasım 2025). «ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ 17 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ» (17 Kasım Bildirisi). Kamu eğitimi, üniversite dokunulmazlığı ve demokratik haklar hakkında sendikanın özgün açıklaması. Doğrudan bildiri